Główna Konie Bilety Lotnicze Ryanair Wizzair Wycieczki Alpy Bilety Rzeszów Mapa Podkarpacia Tanie Loty
Kamera Rzeszów Bilety Autokarowe Zdrowie i Uroda Ciąża i Poród Dieta i Odchudzanie Wypożyczalnia Pizza Rzeszów
DODAJ OFERTE Aktualności BANERY REKLAMA Prywatność Kontakt Foto Wycieczki Rzeszów MTB Rzeszów
Agroturystyka
Apartamenty
Biura turystyczne
Domki letniskowe i wypoczynkowe
Hotele i Motele
Ośrodki wczasowe i wypoczynkowe
Pensjonaty i Pokoje Gościnne, Kwatery
Pola namiotowe
Przewodnicy i Piloci
Pływalnie i Baseny
Restauracje i Gastronomia
Sanatoria
Schroniska
Sklepy sportowe i turystyczne
Stadniny koni
Wędkarstwo
Wyciągi narciarskie
Wypożyczalnie i inne usługi turystyczne
Dodaj ofertę
Gdzie spędzisz Wakacje 2011?
Bieszczady
Beskid Niski
Pogórze
W mieście
U rodziny
Ze znajomymi
Wyniki :: Więcej

.: Gmina Tyczyn

Szanowni Państwo!
Gmina Tyczyn, w skład której oprócz miasta Tyczyna wchodzą wsie: Biała, Borek Stary, Budziwój, Hermanowa, Kielnarowa i Matysówka, usadowiła się na pograniczu Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Dynowskiego. Jej krajobraz tworzą rozległe, łagodne wzniesienia pełne przylasków i zagajników, rozdzielone doliną rzeki Strug i jej dopływów. I choć gmina ma charakter rolniczo-przemysłowy, to sam Tyczyn stanowi znaczący ośrodek edukacji i życia gospodarczego. Tyczyn szczyci się bogatą historią, tradycją, znacznym dorobkiem kulturalnym i gospodarczym wypracowanym przez kolejne pokolenia mieszkańców. Gminę Tyczyn warto zobaczyć i warto w nią inwestować z myślą o przyszłości. Brak konfliktów społecznych, duży potencjał intelektualny, życzliwość i pracowitość mieszkańców to atuty, które trzeba zauważyć. Zapraszamy do odwiedzenia naszej gminy, możecie Państwo liczyć na sympatię i życzliwy klimat wśród mieszkańców i władz lokalnych. Zapraszam również do odwiedzenia naszych stron internetowych, będę wdzięczny za wszelkie sugestie i uwagi dotyczące ich zawartości informacyjnej.

Dziękujemy Urzędowi Gminy w Tyczynie za przekazanie materiałów.
Zapraszamy na stronę www.Tyczyn.pl

  1. Informacje ogólne o Tyczynie
  2. Historia Tyczyna
  3. Warunki naturalne
  4. Walory krajobrazowe
  5. Budowa geologiczna
  6. Woda i powietrze
  7. Znani mieszkańcy
  8. Zabytki TYCZYNA - Zwiedzanie
  9. Historia pobliskich miejscowości
  10. Zabytki pobliskich miejscowości
1. Informacje ogólne o Tyczynie
Gmina Tyczyn leży w centralnej części województwa podkarpackiego, w bezpośrednim sąsiedztwie aglomeracji miejskiej Rzeszowa. Jest gminą miejsko-wiejską, jedną z 14 gmin powiatu rzeszowskiego. Stanowi także północno-zachodnią część mikroregionu Dolina Strugu. W jej skład wchodzi miasto Tyczyn oraz sześć sołectw: Biała, Borek Stary, Budziwój, Hermanowa, Kielnarowa i Matysówka. Powierzchnia gminy wynosi 82,44 km2, przy czym miasto Tyczyn usytuowane w centrum gminy zajmuje obszar 9,67 km2. Według danych Urzędu Statystycznego w Rzeszowie z 2002 roku, użytki rolne zajmują 76,2% jej powierzchni, z czego 70,6% przypada na grunty orne, 16,9% na łąki, 7,9% na pastwiska, a 4,6% na sady. Lasy i grunty leśne pokrywające 14% ogólnej powierzchni gminy wchodzą w skład dwóch większych kompleksów leśnych znajdujących się przy południowej granicy gminy, na terenie Hermanowej Przylasku i Czerwonek Kielnarowskich oraz mniejszych - na wzgórzach otaczających Matysówkę i Borek Stary. Pozostałe grunty i nieużytki zajmują 9,8% powierzchni.
Przez najpiękniejsze tereny gminy Tyczyn wytyczone zostały trasy turystyczne, będące fragmentem szlaków prowadzących do Hyżniańsko-Gwoźnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu: szlak żółty (13-kilometrowy odcinek szlaku Dookoła Rzeszowa) i szlak niebieski (fragment szlaku Rzeszów - Dynów). Ich uzupełnieniem są profesjonalnie oznakowane trasy rowerowe - lokalne i trasa główna, która jest częścią trasy biegnącej przez Euroregion Karpacki z Rzeszowa do Koszyc. Wędrując po nich można lepiej poznać także historię tej ziemi, gdyż szlaki turystyczne i ścieżki rowerowe prowadzą do wielu zabytków. Obiekty te reprezentują zarówno architekturę sakralną oraz dworską, jak i staromiejski układ urbanistyczny. Do najciekawszych atrakcji turystycznych należą z pewnością: kościół i klasztor o.o. Dominikanów w Borku Starym z barokowym wnętrzem i słynącym łaskami obrazem Matki Bożej, pochodzący z XV wieku kościół parafialny pw. św. Trójcy i św. Katarzyny w Tyczynie, eklektyczny zespół pałacowo-parkowy w Tyczynie (dawna siedziba hrabiostwa Wodzickich), rynek w Tyczynie z zachowanym historycznym układem urbanistycznym i charakterystycznymi domami mieszczańskimi z XVII-XIX w., kapliczka i źródełko w Przylasku w Hermanowej. Tyczyn jest gminą, gdzie z powodzeniem kultywowane są tradycje kultury ludowej. Działa tu wiele artystycznych zespołów ludowych, a od kilku lat odbywają się wojewódzkie i powiatowe imprezy promujące kulturę ludową.


2. Historia Tyczyna
Tereny otaczające Tyczyn wykazują bardzo dawne ślady pobytu i działalności ludzkiej, co wiąże się niewątpliwie z korzystnymi warunkami glebowymi, a co potwierdzają badania archeologiczne. Były to tereny pogranicza polsko-ruskiego, od końca XI w. związane przeważnie z Rusią, by ostatecznie w 1341 r. po wyprawie króla Kazimierza Wielkiego znaleźć się w granicach Polski. Odtąd aż do połowy XV w. Tyczyn wraz z okolicznymi wsiami należał administracyjnie do ziemi sanockiej, a potem do powiatu przeworskiego ziemi przemyskiej. W okresie zaborów należał najpierw do cyrkułu, potem do powiatu rzeszowskiego, a po 1945 r. do województwa rzeszowskiego. Być może część wsi okręgu tyczyńskiego powstała już w czasach ruskich (np. Biała, może Borek), jednak nie da się tego udowodnić z braku materiału źródłowego - pierwsze informacje pisane o nich pochodzą z XIV w. W 1368 r. król Kazimierz Wielki zezwolił na lokację miasta Tyczyna obok starej wsi zwanej Biała. Z 1418 r. pochodzą wiadomości o Borku Starym. Dokument z 1423 r. podaje wykaz wsi okręgu tyczyńskiego - pojawiają się tu m.in. Budziwój i Matysówka. W dokumencie z 1450 r. pojawiają się przedmieścia Tyczyna niewymienione z nazwy, ale z późniejszych dokumentów wynika, że były to Hermanowa (1458 r.) i Kielnarowa (1478 r.). W późniejszym czasie powstały już tylko niewielkie przysiółki - Biechowszczyzna koło Kielnarowej (1695 r.) oraz Czerwonki i Przylasek koło Hermanowej (1745 r.). Z dokumentu lokacyjnego Tyczyna, wydanego przez króla Kazimierza Wielkiego w 1368 r. wynika, że miasto było własnością królewską. Prawdopodobnie już za panowania Ludwika Węgierskiego Tyczyn wraz z okręgiem dostał się w ręce Ottona z Pilczy drogą kupna za sumę 500 grzywien. Po jego śmierci (przed 9.09.1385 r.) właścicielką dóbr tyczyńskich została wdowa po nim Jadwiga (z domu Melsztyńska). Specjalny sąd polubowny w 1404 r. przyznał Władysławowi Jagielle Tyczyn z całym okręgiem, po wypłaceniu Jadwidze i jej córce Elżbiecie 500 grzywien. W ten sposób dobra tyczyńskie wróciły ponownie do skarbu królewskiego.
W 1423 r. król Władysław Jagiełło nadał Janowi z Jicina (Giczyn) swoje dożywocie na mieście Tyczyn z całym kluczem i wsiami, m.in. Białą, Borkiem, Budziwojem i Matysówką, z tym, że po śmierci króla wrócić one miały do dzieci z poprzedniego małżeństwa zmarłej królowej Elżbiety (z domu Pileckiej, trzeciej żony Jagiełły), tj. do Jana, Ofki i Elżbfety. Nie wiadomo, czy po śmierci króla w 1434 r. nastąpił podział dóbr między rodzeństwem, wiadomo jednak, że jako właściciel Tyczyna występuje odtąd stale Jan (Pilecki, herbu Leliwa). Tyczyn pozostał w rękach Pileckich do ok. 1585 r., kiedy Anna Pilecka (jedyna spadkobierczyni) poślubiła Krzysztofa ze Stangenbergu Kostkę herbu Dąbrowa. Po jego śmierci, w 1604 r. Anna ponownie wyszła za mąż za Łukasza Opalińskiego herbu Łodzia. Po śmierci Anny w 1631 r. dziedzicem dóbr tyczyńskich został jej syn z pierwszego małżeństwa - Mikołaj Rafał Kostka. Po jego śmierci (zapewne w 1637 r.) i wobec bezpotomnej śmierci jego jedynej córki (1644 r.) dobrami tyczyńskimi zarządzała wdowa po Mikołaju - Zofia Katarzyna (z domu Plemięcka). 6.07.1646 r. zapisała ona w testamencie wszystkie swe dobra (m.in. tyczyńskie) swym kuzynom - Działyńskim herbu Ogończyk.Również Braniccy herbu Gryf, dalecy krewni Kostków (poprzez Wapowskich) mieli pretensje do tych dóbr. W 1670 r. Jan Klemens Branicki najechał zbrojnie Tyczyn, odbierając go Michałowi Działyńskiemu, co odbiło się głośnym echem na sejmie 1672 r. Kwestia tzw. sukcesji Kostkowskiej ciągnęła się także po śmierci Branickiego w 1673 r. Ostatecznie w 1690 r. syn Jana Klemensa Branickiego, Stefan Mikołaj, zawarł ugodę ze Stanisławem Działyńskim (synem Michała), w wyniku której stał się prawnym posiadaczem Tyczyna z okolicznymi wsiami. Po jego śmierci w 1709 r. dobra odziedziczył syn - Jan Klemens Branicki - który zmarł bezpotomnie w 1771 r. Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, troszczył się o swoje dobra tyczyńskie. Przebudował tu gruntownie kościół parafialny, uposażył szpital dla ubogich. Uzyskał także przywileje królewskie (Augusta II, a potem Stanisława Augusta Poniatowskiego) na kilka nowych jarmarków dla Tyczyna. Wdowa po nim, Izabela z Poniatowskich (jego trzecia żona), zatrzymała dla siebie dożywocie na dobrach tyczyńskich (do 1808 r.). Ponieważ przebywała przeważnie w Białymstoku, dobrami tyczyńskimi zarządzał ks. Antoni Wacław Betański - duszpasterz i świetny administrator, prepozyt tyczyński w latach 1770-1783, plenipotent i zarządca dóbr tyczyńskich z ramienia Branickich, a od 1783 r. biskup przemyski. Dzięki jego staraniom w 1772 r. powstało przy kościele parafialnym bractwo św. Trójcy, a sam kościół odnowiony wcześniej nakładem zmarłego Jana Klemensa Branickiego został uroczyście poświęcony 26.05.1782 r. Ksiądz Betański opiekował się miejscową szkołą trywialną, na którą legował w testamencie 2 000 złp. Jako administrator i dzierżawca Tyczyna energicznie i skutecznie regulował wszystkie sprawy miasteczka. Posiadał tu własny dworek, istniejący do chwili obecnej.
Od lat dwudziestych XIX w. dominium tyczyńskie należało do Wodzickich: Piotra (ok. 1828 r.), a następnie do Józefa, Aleksandra, Ludwika (zm. 1894 r.). Rodzina Wodzickich była wielce zasłużona dla Tyczyna. Aleksander Wodzicki, uczestnik powstania listopadowego, własnym kosztem wzniósł w 1844 r. nowy budynek szkolny w mieście. Ludwik Wodzicki, jego syn, uczestnik powstania styczniowego, był aktywnym politykiem galicyjskim, od 1877 r. marszałkiem sejmu krajowego. W 1867 r. z jego inicjatywy zbudowano w Tyczynie młyn parowy, jeden z pierwszych w Galicji. Jemu też zawdzięcza swe powstanie piękna kaplica cmentarna wraz z grobowcem rodziny Wodzickich, zbudowana w latach 1877-1885. Wcześniej jeszcze, bo w 1862 r . rozpoczął on budowę pięknego, murowanego, jednopiętrowego pałacu w Tyczynie, ukończonego kilka lat późnej i otoczonego rozległym parkiem. Córka Ludwika Wodzickiego, Izabela, poślubiła księcia Janusza Radziwiłła. Po jego wyjeździe do USA była faktyczną właścicielką dóbr tyczyńskich, które sprzedała w 1911 r. Witoldowi Uznańskiemu. Ten ostatni był właścicielem dóbr tyczyńskich (m.in. folwarków na terenie Tyczyna, Hermanowej i Białej) również w okresie międzywojennym.Niestety, nowy właściciel tyczyńskiego majątku po kilku latach rozpoczął jego systematyczną wyprzedaż, co pociągnęło za sobą spadek znaczenia dworu jako ośrodka kształtującego życie społeczne i kulturalne okolicy. Dwudziestolecie międzywojenne nie zmieniło charakteru Tyczyna. Zmniejszyła się jednak znacznie liczba jego mieszkańców, w wyniku strat wojennych i emigracji, głównie ludności żydowskiej, do Stanów Zjednoczonych. W 1923 roku mający siedzibę w Tyczynie Sąd Powiatowy został zmieniony na Sąd Grodzki, obejmujący swym zasięgiem 36 okolicznych miejscowości. Na czele władz miasta stał burmistrz, wybierany przez 12-osobową Radę Miejską. Równocześnie Tyczyn był też siedzibą Wójta Gminy Zbiorowej - ze swym urzędem i Radą Gminną obejmującą 10 sąsiednich wsi: Białą, Borek Stary, Budziwój, Chmielnik, Hermanową, Kielnarową, Matysówkę, Siedliska, Sołonkę, Straszydle. Łącznie gmina liczyła ponad 14 tys. mieszkańców i 4 tys. gospodarstw rolnych, z których większość nie przekraczała powierzchni 3 ha.
Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wkroczyli do Tyczyna 9 września 1939 roku. W latach 1940-41 szczególnie represyjne działania okupanta spotkały miejscową ludność żydowską. W czerwcu 1942 roku wszystkich Żydów mieszkających w Tyczynie i okolicznych miejscowościach przesiedlono do rzeszowskiego getta, skąd później wywieziono ich do obozów masowej zagłady. W stosunku do ludności polskiej rzeszowskie gestapo przeprowadziło 18 czerwca 1943 roku pacyfikację miasteczka, w trakcie której kilka osób rozstrzelano, a kilkadziesiąt wywieziono do obozów pracy. Chlubną kartę w dziejach Tyczyna stanowi konspiracyjna działalność ruchu oporu, której efektem było m.in. przeprowadzenie w 1944 roku udanego zamachu na proniemieckiego burmistrza Heucherta oraz otwarta bitwa AK-owców tutejszej placówki Topola z Niemcami, zakończona wyzwoleniem Tyczyna 27 lipca 1944 roku.
Na przestrzeni wieków Tyczyn wraz z okolicznymi wsiami wielokrotnie był niszczony przez najazdy, pożary i epidemie. W 1502 r. miał miejsce napad Tatarów, którzy zniszczyli m.in. młyn miejski. Kolejny napad tatarski miał miejsce w 1594 r. - spalili oni m.in. kościół szpitalny św. Krzyża w Tyczynie. W 1624 r. Tatarzy spalili oprócz domów w Tyczynie również kościoły w niektórych okolicznych wsiach (m.in. w Borku Starym). Również ostatni najazd tatarski w 1672 r . przyniósł tym okolicom sporo zniszczeń - oprócz Tyczyna ucierpiał też m.in. sąsiedni Borek Nowy. Z powodu drewnianej zabudowy zarówno okolicznych wsi, jak i samego Tyczyna, prawdziwą tragedią były pożary. W 1627 r. spłonęło prawie całe miasto. Tyczyn i okoliczne wsie doznały licznych szkód podczas "potopu", bowiem grasowali w tych stronach zarówno Szwedzi, jak i ich sprzymierzeńcy - wojska kozackie i siedmiogrodzkie. Podczas wojny północnej operowały w tych stronach wojska saskie i carskie. Bardzo dużo zniszczeń przyniosła też prywatna wojna Opalińskiego z "Diabłem Łańcuckim" (Stanisławem Stadnickim), który kilkakrotnie najechał Tyczyn na pocz. XVII w. Ogromne straty wśród ludności spowodowała epidemia grasująca tu w 1680 r.

Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


3. Warunki naturalne
Obszar gminy Tyczyn rozciąga się na pograniczu dwóch krain fizycznogeograficznych - Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Karpackiego, a dokładniej należących do nich dwóch mezoregionów - Pradoliny Podkarpackiej i Pogórza Dynowskiego. Położenie to stanowi o zróżnicowanym ukształtowaniu terenu. Skrajna, południowo-zachodnia część gminy obejmująca Białą i niemal cały Budziwój - to teren rozległej, płaskiej pradoliny Wisłoka biegnącej przez Przedgórze Rzeszowskie. Pozostały obszar gminy, leżący już na Pogórzu Dynowskim, to teren pagórkowaty. Grzbiety występujących tu wzniesień biegną w różnych kierunkach, różny jest stopień nachylenia stoków, które rzeźbią liczne cieki wodne i osuwiska. Wprawdzie różnica w bezwzględnej wysokości nad poziomem morza obydwu tych obszarów nie jest duża (od 210 m n.p.m. w dolinie Wisłoka do 390 m n.p.m. na grzbietach wzniesień), lecz znacznie bardziej istotne są różnice w budowie geologicznej. Ona warunkuje nie tylko typ krajobrazu, ale też rodzaj występujących minerałów i gleb, a to z kolei wpływa na charakter świata roślin i zwierząt.

Z budową geologiczną terenów gminy związane jest występowanie surowców mineralnych. W pradolinie Wisłoka, gdzie występowały stosunkowo bogate pokłady glin lessowych i zwietrzelinowych, piasków i żwirów, od kilku dziesiątków lat trwała ich intensywna eksploatacja. Do dziś w rejonie Budziwoja (dolina Wisłoka) wydobywa się rocznie ok. 250 tys. m3 glin lessowych i ok. 40 tys. ton żwirów i piasków. Pozostałe okoliczne złoża są bądź w zupełności wyeksploatowane, bądź pokryte dobrymi klasowo glebami, co decyduje o rolniczym zagospodarowaniu tych terenów. Bogate w minerały są okolice Hermanowej, gdzie występują pokłady łupków, wapieni i gipsów, z których jedynie te ostatnie są eksploatowane. Gipsowe złoże znajduje się w przysiółku Gradkowiec. Łupki (menilitowe), ze względu na występujące w nich warstwy twardej, zbitej krzemionki i podwyższoną zawartość potasu, uranu i torfu, mają niewielką przydatność gospodarczą. Natomiast na udokumentowanie czekają odkryte tu złoża wapieni litotamniowych, utworzonych przez skalinki - glony do dziś budujące rafy wapienne na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Do surowców nieeksploatowanych zaliczyć można potencjalne złoża gipsu w okolicach Białej i Budziwoja oraz potencjalne złoża gazu ziemnego i innych bituminów (w tym być może ropy naftowej).

Rodzaj gleb to także wynik budowy geologicznej. W dolinach rzek - w pradolinie Wisłoka i szerokiej dolinie Strugu - na madach rzecznych utworzyły się najlepsze rolniczo gleby, II i III klasy bonitacyjnej. Są to gleby brunatne, miejscami czarnoziemy brunatniejące, a na terenach wilgotnych - kwaśne, bagienne. W centralnej części gminy, tam gdzie skałę macierzystą stanowią utwory kredowe, występują gleby bielicowe. Gleby brunatne dominują także na wzniesieniach, lecz im wyżej, tym są płytsze i mniej urodzajne (IV-VI klasa). Tylko gdzieniegdzie na północnych stokach występują urodzajne, powstałe na lessach, czarnoziemy brunatniejące.

Wszystkie gleby na terenie gminy Tyczyn zaliczane są to tzw. gleb ciężkich. Ich przydatność rolniczą określa klimat i klasyfikacja bonitacyjna: w Białej, Budziwoju i w dolnym biegu Strugu gleby uznawane są jako pszenno dobre. Na nich głównie wskazana jest produkcja ogrodnicza i uprawa warzyw. Na pozostałym terenie, położonym wyżej, o ostrzejszym klimacie, gleby określane są jako pszenno górskie. Są to ziemie najbardziej przydatne do uprawy zbóż, roślin okopowych, a także do wykorzystania nasłonecznionych stoków - narażonych na niedobór wilgoci w wyniku szybkiego spływu wód - na sady i plantacje roślin jagodowych (maliny, jeżyny, borówki).

Miasto i gmina Tyczyn położone są w dorzeczu Wisłoka. Występujące tu wody powierzchniowe to przede wszystkim wody dopływów Wisłoka, który na odcinku ok. 4,7 km jest rzeką graniczną z gminą Boguchwała. Północna część gminy przylega do Zalewu (zbiornika retencyjnego) na Wisłoku w Rzeszowie. Największym ciekiem wodnym w gminie jest przepływający przez cały jej obszar Strug. Płynie doliną o szerokości od 6 do 12 metrów i wpada do Wisłoka już poza granicami gminy, w Rzeszowie. Swój początek bierze w rejonie Nowego Borku, gdzie łączy dwie rzeczki: Ryjak i Tatynę. Strug niesie wody wielu swoich dopływów, m.in. wpadającego doń w okolicach Kielnarowej potoku Chmielnik, a później Hermanówki. Dopływy te, podobnie jak i potoki dopływające bezpośrednio do Wisłoka, są zbliżonej długości, mają duże spadki, a obszar ich zasilania ma niewielkie zdolności magazynowania wody. A to powoduje, że w przypadku nagłych odwilży, roztopów lub gwałtownych opadów do potoków spływają ogromne masy wody, których nie mieści koryto. Rozlewa się ona wtedy nawet poza dolinę rzeki, podtapiając niżej położone domy i tereny uprawne. Strug wylewa głównie podczas wiosennych roztopów i ostatnio także w lecie, podczas kilkudniowych mocnych opadów.

Poza ciekami wodnymi, woda powierzchniowa występuje w kilku niewielkich stawach pełniących rolę małej retencji, położonych przy granicy Tyczyna z Budziwojem. Wody podziemne na obszarze gminy są wykorzystywane poprzez ujęcia wody i wodociągi na potrzeby bytowo-gospodarcze miasta i gminy, a także komercyjnie - w wytwórni wód działającej w Borku Starym.

Pod względem klimatycznym obszar miasta i gminy położony jest na pograniczu dwóch krain klimatycznych. Kraina Równin i Kotlin Podgórskich, obejmująca zachodnią i północną część gminy, cechuje się przewagą wpływów kontynentalnych o większych rocznych amplitudach temperatury (upalne lata i mroźne zimy). Wiosny są tutaj krótkie, przechodzą niepostrzeżenie w długie lato. Zimy są długie i mroźne. Roczne sumy opadów są nieco niższe niż na wyżej położonych terenach.

Kraina Wyżyn Podkarpackich, w skład której wchodzi część gminy położona na Pogórzu Dynowskim, charakteryzuje się niewielkimi rocznymi amplitudami temperatury, roczne sumy opadów są dosyć wysokie, wiosny znacznie się opóźniają. Zimą, w głęboko wciętych dolinach tworzą się zastoiska chłodnego powietrza, występują często zjawiska inwersji.

Średnia roczna suma opadów atmosferycznych wynosi 700 mm - najmniej opadów występuje w styczniu i lutym, a najwięcej w lipcu. Średnia roczna liczba dni z pokrywą śnieżną wynosi 60 dni, a ilość dni z przymrozkiem wynosi około 110 w ciągu roku. W rozkładzie miesięcznym średnie temperatury kształtują się od około -2,5°C w styczniu do około +17,5°C w lipcu. Ilość dni pogodnych w ciągu roku wynosi od 35 do 40, natomiast dni pochmurnych - od 130 do 140.


4. Walory krajobrazowe
Zróżnicowane ukształtowanie terenu i szata roślinna decydują o atrakcyjności krajobrazu gminy Tyczyn. Dolina rzeki Wisłok, w której leży Biała i część Budziwoja, to rozległa równina o szerokości od 4,5 do 5 km. Tu, nad brzegami Strugu i mniejszych potoków, spotkać można pozostałości pradawnych lasów łęgowych: rosnące pojedynczo lub w grupach olsze, topole, wierzby, wiązy, jesiony i zespoły łozowisk. Po występujących tu kiedyś bagnach porośniętych olsem - zespołem roślinności związanym z wodą stojącą, a także lasach liściastych z bogatym runem, nie ma już śladu. Ich miejsce zajęła gęsta zabudowa wsi, pola uprawne i łąki, a drzewa rosną kępami wzdłuż pól, dróg i wokół domów. O istniejących tu kiedyś lasach świadczą jednak niektóre nazwy, np. przysiółków Budziwoja: Dębina, Podłęże, Porąbki. Na nizinnych łąkach spotkać można turzyce, jaskry, kaczeńce, niezapominajki, chociaż melioracja wpłynęła na znaczne zubożenie łąkowego świata roślin. W wyżynnej części gminy, która leży na skraju Pogórza Dynowskiego, krajobraz ma dużo bardziej urozmaiconą rzeźbę. Dominują tu wzgórza o długich spłaszczonych grzbietach i łagodnych stokach, pociętych debrzami - jak nazywa się tu parowy i jary. Wzgórza przedzielone są nieckowatymi dolinami o płaskich dnach. Grzbiety wzniesień położone są na wysokości 350-390 m n.p.m., a różnice wysokości terenu wynoszą od 130 do 170 m. W tej części gminy można wyróżnić kilka znaczniejszych wzniesień. Bezpośrednio nad Tyczynem wznosi się Dalnica (343 m n.p.m.), Przylasek Hermanowski leży w paśmie sięgającym 384 m n.p.m., grupa wzniesień zwana Działem Matysówki leży na wysokości 361-366 m n.p.m., a między dolinami potoków Chmielnik, Strug i Tatyna zalega długi grzbiet - tzw. Dział Borówek o wysokości 363-372 m n.p.m.
Na zboczach niższych wzniesień występują niewielkie zagajniki, w których oprócz drzew liściastych spotkać można też sosny, brzozy, graby i gdzieniegdzie buki. Miedze i skarpy śródpolne to siedliska tarniny i dzikiej róży. Bardziej na południe, na szczytach i stokach wzniesień pojawia się inny rodzaj lasów: ciemnozielonych latem i zielonych zimą. To pozostałości prawiekowej buczyny karpackiej. Obok buków występują też jodły, a w wilgotniejszych miejscach - jesiony, graby i jarzębiny. W runie leśnym spotkać można wiele roślin charakterystycznych dla obszarów górskich, m.in. żywiec gruczołowaty, skrzyp olbrzymi, lepiężnik biały, a także rośliny chronione - bluszcz, barwinek, marzankę wonną, śnieżyczkę przebiśnieg czy kopytnik.
Najbardziej atrakcyjna krajobrazowo, południowo-wschodnia część gminy stanowiąca ok. 13% jej obszaru (ok. 1 100 ha), wchodzi w skład Hyżniańsko-Gwoźnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Jego granica przebiega wzdłuż dróg wiodących z Chmielnika do Kielnarowej i dalej przez Borek Stary w kierunku wsi Brzezówka (gm. Hyżne). Obejmuje on część wzgórz ciągnących się od Hyżnego w kierunku Matysówki, między dolinami rzeki Strug i potoku Chmielnik. Najwyżej położoną partię wzgórz porasta ok. 100-hektarowy kompleks leśny, tzw. Borkowski Las. Piękno obszaru gminy można podziwiać z ponad 20 miejsc określanych jako punkty widokowe.
W wielu sołectwach gminy Tyczyn znajdują się cenne, zasługujące na ochronę obiekty dendrologiczne. Na listę pomników przyrody wpisane zostały dwa dęby szypułkowe (o obwodach 530 i 523 cm) rosnące na terenie parku dworskiego w Tyczynie oraz grupa drzew przy szkole podstawowej w Borku Starym składająca się z dwóch dębów szypułkowych (o obwodach 410 i 465 cm) oraz lipy drobnolistnej (obwód 460 cm). Do drzew o charakterze pomnikowym można zaliczyć m.in.:
- 5 dębów szypułkowych w Budziwoju,
- lipę nieopodal zespołu dworskiego w Tyczynie przy kapliczce obok stawu (obwód 445 cm),
- iczne lipy, graby, jesiony, klony, robinie, buk, dąb piramidalny, tulipanowiec amerykański - na terenie parku dworskiego w Tyczynie,
- dąb szypułkowy (obwód 405 cm) w sąsiedztwie kościoła w Tyczynie,
- lipę drobnolistną (obwód 350 cm) przy ogrodzeniu cmentarza w Tyczynie,
- grupę trzech dębów w Kielnarowej, w przysiółku Za Wodą (obwody: 355, 410 i 430 cm),
- starodrzew wokół klasztoru i przy kościele w Borku Starym,
- dęby szypułkowe przy gajówce w Hermanowej,
- 2 lipy i 2 dęby szypułkowe liczące sobie od 150 do 200 lat przy domostwach w starej części Białej, przy drodze do kościoła i na Zagumniu.
Na terenie całej gminy występują różne gatunki wolno żyjących zwierząt. Są tu zające, wiewiórki, lisy, kuny, a w pobliżu większych skupisk leśnych - borsuki, sarny, jelenie i dziki. Wiele jest też gatunków ptactwa, m.in. łowne - kuropatwy i bażanty, rzadkie - kwiczoły, jarząbki, myszołowy, zimorodki, krzykliwe orliki, górskie pliszki, drapieżne - jastrzębie i pospolite, ale pięknie śpiewające - skowronki, słowiki, drozdy, sikorki i wilgi. Wśród spotykanych płazów są m.in.: salamandra plamista, traszka, kumak górski, ropucha szara i rzekotka drzewna, a wśród gadów: jaszczurka - zwinka i żyworodna, padalec czy żmija zygzakowata.


5. Budowa geologiczna
Pagórki dominujące na znacznym obszarze gminy Tyczyn powstały jako wypiętrzenia Głównego Nasunięcia Karpackiego ponad sto milionów lat temu, w okresie górnej kredy. Jako, że pochodziły z dna ciepłego, głębokiego morza, zbudowane były z dennych skał osadowych: piasków, piaskowców, łupków, margli i wapieni. W trzeciorzędzie (ok. 70 mln lat temu) tereny te znów obejmowało morze, ale tym razem chłodne i płytkie. Naniosło ono na kredowy wał kolejne osady oligoceńskich piaskowców i eoceńskich łupków. Skały te ułożyły się warstwowo w charakterystyczny przekładaniec (warstwy piaskowca przedzielone łupkami), tworząc tzw. flisz karpacki. W kolejnej epoce - czwartorzędzie (ok. milion lat temu), topniejące lodowce wyżłobiły w miękkich fliszowych skałach głębokie doliny, pozostawiając na ich dnie piaski, żwiry i mady. Doliny te podzieliły jednolite fliszowe pasma na wzgórza o stromych zboczach i szerokich płaskich grzbietach. Nizinna część gminy (Biała, Budziwój) to mioceńskie (trzeciorzędowe) wapienie, piaskowce, piaski, iły i gipsy, na których osadziły się grube warstwy czwartorzędowych (ok. milion lat temu) madów, piasków, żwirów rzecznych i pyłów - tworząc less. Rzeźbę terenu kształtowały zarówno ruchy tektoniczne, jak i trwająca tysiącami lat erozja wodna i powietrzna. Jej efektem są płaskodenne i nieckowate doliny rzeczne, wąskie koryta strumieni, parowy i jary. Erozję "wspomagała" działalność człowieka, zwłaszcza występująca tu od wieków gospodarka rolna. W wyniku karczowania lasów na wyższych partiach stromych wzniesień, na wielu stokach utworzyły się osuwiska i obrywy. Wiele z nich aktywnych jest do dziś, uniemożliwiając wykorzystanie pobliskich, często bardzo atrakcyjnych krajobrazowo terenów pod zabudowę mieszkaniową, budowę dróg i innych standardowych obiektów infrastruktury komunalnej. Nieprzydatne do zagospodarowania osuwiska są jednak niemałą atrakcją turystyczną: w odsłoniętych blokach skalnych podziwiać można dokładnie strukturę fliszowego przekładańca sprzed ok. 70 mln lat.


6. Woda i powietrze oraz obszary chronione
Gminę Tyczyn bez przesady nazwać można obszarem występowania wyjątkowo dobrej wody. Są tu liczne źródła (wody szczelinowe - ze skał trzecio- i czwartorzędowych), które w większości posiadają - rozpropagowane przez radiestetów - bardzo korzystne dla człowieka białe promieniowanie, a przy tym legenda łączy je z przypadkami cudownych uzdrowień i życiowych dobrodziejstw. Najbardziej znane to "cudowne" źródełka w Przylasku, przysiółku Hermanowej i na terenie klasztoru oo. dominikanów w Borku Starym. Woda z tych źródeł nie wykazuje większego mineralizowania, lecz jest bardzo czysta biologicznie i od lat ma renomę zdrowej wody. Ma też gmina Tyczyn zasoby wód mineralnych. Eksploatowane są wody oligoceńskie - z odwiertów dla potrzeb komunalnych miasta oraz dla potrzeb wytwórni wody Rzeszowianka w Borku Starym. Bogactwem, z którego dotąd się nie korzysta jest źródło wody mineralnej w Tyczynie Łanach. Jest to woda o bogatych walorach (siarczkowo-chlorkowo-wodorowo-węglanowo-sodowo-wapniowa z obecnością kationu żelazowego i anionu fluorkowego). Wydajność źródła jest niewielka, ok. 5 l/min. Występuje ono w pobliżu skał kredowych, przebiegających ze wschodu na zachód. Kilkadziesiąt metrów powyżej źródełka pojawiają się wycieki żelaziste z banieczkami palącego się gazu ziemnego.
Niezaprzeczalnym walorem gminy, zwłaszcza jej pagórkowatych terenów, jest łagodny klimat i czyste powietrze. Stopień czystości powietrza mieści się normie dla obszarów chronionych. Przeprowadzane okresowo badania wykazują minimalny stopień stężenia SO2 i pyłów oraz śladowe ilości metali ciężkich. Jedynie pobliski Rzeszów ma niewielki wpływ na zanieczyszczenia, gdyż na terenie gminy nie ma dużych zakładów przemysłowych, które zwykle są zwykle głównym źródłem skażenia środowiska.

OBSZARY CHRONIONE
Najcenniejsze pod względem krajobrazowym i przyrodniczym tereny, m.in. Pogórza Dynowskiego, zostały objęte ochroną prawną jako tzw. obszary chronionego krajobrazu. W 1992 roku utworzono 7 takich obszarów na terenie województwa rzeszowskiego.

Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu zajmuje południowo-zachodnią część Pogórza Dynowskiego, obejmując swoim zasięgiem tereny następujących gmin: Tyczyn, Chmielnik, Błażowa, Hyżne, Niebylec z wsią Gwoźnica oraz Markowa z wsią Husów. Cała jego powierzchnia to 24 620 ha.
 
Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu jest drugim co do wielkości, po Mielecko-Kolbuszowskim obszarem chronionego krajobrazu w województwie podkarpackim. Zasadnicza różnica między tymi obszarami występuje w udziale użytków rolnych w podziale powierzchni ogólnej. Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu posiada tylko 32% (wg innych źródeł 25%) powierzchni leśnej. Przeważają tu lasy liściaste i mieszane, tworzące grądy i skupiska drzew bukowych będące pozostałością pradawnej buczyny karpackiej. Skupiska drzew w dolinach rzecznych są pozostałością lasów łęgowych. W rezerwacie przyrody Mójka, znajdującym się na terenie tego obszaru, przedmiotem ochrony jest las bukowo-jodłowy, stanowisko bobra europejskiego. Rezerwat Wilcze został utworzony ze względu na kompleks jedliny podgórskiej ze znacznym udziałem buka.

Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu jest godny zachowania w jak najmniej zmienionym charakterze, nie tylko z powodu jego pogórzańskiego krajobrazu, czy też pozostałości prawie naturalnych form buczyny karpackiej lub występowania (głównie na terenie lasów) rzadkich gatunków roślin i zwierząt, lecz również ze względu na fakt, iż jest to ciekawy przykład krajobrazu kulturowego (przekształconego przez wielowiekową działalność człowieka), charakterystycznego dla drobnej, rozproszonej własności chłopskiej. Z punktu widzenia przyrodniczego spotkać tu można liczne formy geologiczne i biocenozy (środowiska przyrodnicze) - miejscami najbardziej zbliżone do naturalnych. Osadnictwo na objętych ochroną obszarach wywarło swój wpływ stosunkowo później, niż w bardziej przyjaznych rolnictwu, niżej położonych i urodzajniejszych miejscach doliny Strugu - dopiero w XV w.Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu jest bogaty faunistycznie - co do ilości i atrakcyjności zwierząt ustępuje jedynie Mielecko-Kolbuszowskiemu Obszarowi Chronionego Krajobrazu. Stanowi ostoję rzadkich gatunków: puchacza Bubo-Bubo, bociana czarnego, salamandry plamistej (leśnictwo Szklary i Hadle Szklarskie), rzadkiego motyla górskiego - niepylaka mnemozyny (okolice Błażowej) oraz borsuka, gronostaja, łasicy, chomika, rzadkich ptaków drapieżnych, np. krogulca, myszołowa oraz licznych ptaków śpiewających. Swoją ostoję ma tu również zwierzyna łowna.
 
Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu na terenie gminy Tyczyn.
Na terenie gminy Tyczyn, Hyżniańsko-Gwoźnicki Obszar Chronionego Krajobrazu obejmuje jej południowo-wschodnią część o powierzchni 1 100 ha. W skład chronionego obszaru wchodzi fragment wzgórz rozciągających się na południowy wschód od drogi z Kielnarowej do Chmielnika (wzdłuż doliny rzeki Chmielnik) i na wschód od biegnącej doliną Strugu drogi wojewódzkiej nr 878 z Rzeszowa do Dynowa - na odcinku od Kielnarowej do granicy z gminą Błażowa. Najwyżej położoną partię wzgórz porasta tu 100-hektarowy kompleks leśny, tzw. Borkowski Las, poniżej rozciągają się malownicze pola i łąki poprzecinane jarami i zadrzewionymi dolinami potoków. Przez najciekawsze przyrodniczo i krajobrazowo tereny Hyżniańsko-Gwoźnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu przebiegają fragmenty szlaków turystycznych: żółtego Dookoła Rzeszowa oraz niebieskiego wiodącego z Rzeszowa do Dynowa.


7. Znani mieszkańcy
Jerzy z Tyczyna (ok. 1510-1591) - poeta polsko-łaciński, humanista, sekretarz króla Zygmunta Augusta, agent dyplomatyczny przy Kurii Rzymskiej. Będąc oficjalnym reprezentantem dworu królewskiego i doradcą u boku posłów polskich w Rzymie, załatwiał wiele drażliwych spraw w stosunkach polskiej hierarchii kościelnej z Kurią w Rzymie. Znany głównie historykom za sprawom listów, które pisał, min. do Marcina Kromera. Listy te pisane częściowo w języku polskim są zabytkiem XVI-wiecznej polszczyzny. Jerzy z Tyczyna znany był również z tego, iż pomagał młodzieży polskiej studiującej w Rzymie za czasów swojej służby dyplomatycznej. Mieszkańcy Tyczyna, chcąc aby pamięć tej wybitnej postaci nie przeminęła, ufundowali Jerzemu z Tyczyna tablice pamiątkowe - jedną w kościele parafialnym, drugą w Rynku na budynku dawnego Urzędu Gminy.

Ludwik Wodzicki (1834-1894) - syn Aleksandra Wodzickiego, uczestnika powstania listopadowego. Studiował w Krakowie i wykorzystał ten okres swojego życia na zawarcie wielu znajomości, głównie w świecie polityki. Od 1860 r. związany był z obozem Hotelu Lambert, w latach 1858-1862 czynnie uczestniczył w pracach Towarzystwa Rolniczego. Rok 1863 to pamiętna data dla wszystkich Polaków, także dla Ludwika Wodzickiego, który wraz z grupą Tyczynian znalazł się w oddziale generała Jordana, usiłującym nieść pomoc powstańcom w Królestwie Polskim. Niestety, próba ta skończyła się niepowodzeniem, oddział został rozgromiony przy próbie sforsowania granicy austriacko-rosyjskiej. Za odważną postawę, młodego Wodzickiego awansowano do stopnia porucznika. Wroga polityka rządu austriackiego wobec powstańców zmusiła Wodzickiego do wyjazdu do Anglii. Do Krakowa wrócił po roku, uzyskał z okręgu krakowskiego mandat poselski do Izby Panów w Wiedniu i pełnił tę funkcję aż do swej śmierci. W 1877 r. został mianowany marszałkiem Sejmu Krajowego Galicji - był nim do grudnia 1880 roku.

Ludwik Wodzicki dobra po zmarłym ojcu oficjalnie przejął w 1858 r. i od początku bardzo się o nie troszczył. W latach 1862-1870 dzięki jego staraniom wybudowany został eklektyczny pałacyk, który przetrwał do dziś, oraz amerykański młyn parowy. Z jego inicjatywy powstało Towarzystwo Kasynowe, skupiające wokół siebie lokalną inteligencję i młodzież szkolną. Przy nim działał amatorski teatr oraz biblioteka. Ludwik Wodzicki był człowiekiem powszechnie szanowanym, uzyskał staranne wykształcenie, a w polityce osiągnął duży sukces. Tyczyn, z którym związał życie rodzinne, nieraz bywał świadkiem ciekawych spotkań i rozmów oraz miejscem, o którym mówiło się w liczących się salonach Galicji. U schyłku swego życia doznał chyba najgorszych nieszczęść jakie mogły spotkać ojca: niemal w ciągu roku stracił obu swoich synów. Wydarzenia te w poważnym stopniu przyczyniły się do jego śmierci w 1894 roku.
 
Aleksander Saloni (1866-1937) - urodzony w Tyczynie, najwybitniejszy badacz kultury ludowej w Rzeszowskiem na przełomie XIX/XX w. Ukończył szkołę ludową w Tyczynie, następnie rozpoczął naukę w seminarium nauczycielskim w Rzeszowie. Po szczęśliwie zdanej maturze w 1885 roku objął posadę nauczyciela w Błażowej. Za sumienną pracę przeniesiono go służbowo do szkoły ludowej miejskiej w Przeworsku. W tym czasie rozpoczął studia samokształceniowe z zakresu językoznawstwa, historii powszechnej i polskiej oraz historii literatury. Jednak szczególnie zainteresowała go etnografia. Wnikliwie odnotowywał wszystko to co dotyczyło kultury ludowej. W swej pracy znalazł sprzymierzeńca, był nim redaktor Wisły, Jan Karłowicz. Kolejnym krokiem niezbędnym w pracy etnografa zainteresowanego również muzyką ludową, było zdobycie dyplomu Państwowej Komisji Konserwatorium Muzycznego w Pradze Czeskiej. Władze oświatowe chcąc docenić tego wybitnego pedagoga przeniosły go do szkoły ćwiczeń przy seminarium rzeszowskim. Pracował tam cztery lata, po czym przeniesiono go do Stanisławowa. Od 1913 roku Aleksander Saloni był członkiem Komisji Antropologicznej PAU w Krakowie. Podczas I wojny światowej wstąpił do Legionu Wschodniego, a po jego rozwiązaniu wrócił do Stanisławowa. Później pracował w seminarium lwowskim. Na emeryturę przeszedł w 1925 r. Końcowy okres życia poświęcił muzyce. Zmarł w 1937 roku w Rabce, został pochowany w Warszawie.
 
Antoni Bomba (1868-1956) - działacz społeczny i polityczny pochodzący z Budziwoja. Jego rodzice Wawrzyniec i Katarzyna z Kotulów byli zamożnymi gospodarzami. Mimo to dopiero on jako pierwszy z licznego rodzeństwa otrzymał wykształcenie. W 1889 r. ukończył rzeszowskie gimnazjum, następnie rozpoczął studia na Uniwersytecie we Lwowie na wydziale weterynarii. Czasy studenckie wywarły ogromny wpływ na tego młodego człowieka - tu związał się z ruchem młodzieżowym. Trudna sytuacja finansowa sprawiła, iż musiał przerwać studia. Po powrocie do Tyczyna krótko pracował w biurze notarialnym, później podjął pracę nauczyciela w budziwojskiej szkole. Był to bardzo ważny czas w jego życiu, wtedy też zdecydował się rozpocząć działalność społeczną i polityczną. W roku 1895, biorąc udział w zjeździe chłopskim, był świadkiem założenia Stronnictwa Ludowego. Rok 1890 był również ważny dla Antoniego Bomby, został on bowiem wybrany do Rady Państwa w Wiedniu. W latach 1904-1918 był posłem do parlamentu z ramienia PSL. Ożywiona działalność polityczna Antoniego Bomby przypada na koniec I wojny światowej - w tym czasie był współorganizatorem tzw. Zielonej Kadry. Antoni Bomba to polityk wyrosły z tradycji chłopskich. W trakcie swojej działalności przeszedł znaczącą ewolucję polityczną: od poglądów bliskich księdzu Stojałowskiemu i Janowi Stapińskiemu, po radykalną Samopomoc. Oprócz działalności politycznej Antoni Bomba znany był również ze swych zainteresowań sprawami społeczno-kulturalnymi. Był organizatorem kółka dramatycznego, chóru, prezesem Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Budziwoju (1910-1924), pełnił również funkcję prezesa Towarzystwa Strzeleckiego Strzelec. W czasie II wojny światowej czynnie uczestniczył w konspiracyjnym życiu politycznym. W 1944 r. powołano go w skład PRN w Rzeszowie, wybrany został jej pierwszym przewodniczącym, a od 1946 r. sprawował urząd starosty. Jego głównymi celami stały się ożywienie gospodarki i administracji miasta. Antoni Bomba zmarł 15 lutego 1956 r. przeżywszy 88 lat, został pochowany na cmentarzu parafialnym w Budziwoju.
 
Franciszek Gil (1917-1960) - pisarz i publicysta pochodzący z Kielnarowej. Był synem miejscowego nauczyciela, bardzo wcześnie rozpoczął działalność pisarską. Już jako gimnazjalista swoimi tekstami zamieszczanymi w czasopiśmie Kuźnia Młodych, a później w Sygnałach, wywoływał spore poruszenie nie tylko wśród młodych odbiorców (studenci), ale i wśród wytrawnych czytelników. Jego młodzieńcza publicystyka dotyczyła spraw wiejskich, stosunków panujących na Uniwersytecie Lwowskim. W obliczu zbliżającej się wojny starał się w swych publikacjach zwracać uwagę na niebezpieczeństwa grożące Polakom. Okres II wojny światowej nie sprzyjał jego twórczej pracy. Po wyzwoleniu rozpoczął współpracę z Czerwonym Sztandarem. Tak naprawdę działalność artystyczną Franciszka Gila w Polsce Ludowej rozpoczął cykl reportaży ogłaszany na łamach Odrodzenia. O sprawach kielnarowsko-tyczyńskich Franciszek Gil pisał kilkakrotnie, bo tak naprawdę najlepiej czuł się na gruncie wsi podrzeszowskiej, której problemy i bolączki znał i rozumiał bardzo dobrze. Franciszek Gil zmarł nagle na zawał serca 12 września 1960 r. Wydawnictwo Literackie chcąc uczcić tego wybitnego publicystę, w tomie Ziemia i morze opublikowało jego najwybitniejsze artykuły i reportaże z lwowskiego, krakowskiego i szczecińskiego okresu pisarskiej działalności.
 
Wśród osób, które wywarły duży wpływ na obecny kształt Tyczyna, należy również wymienić takie postacie jak: Jan Klemens Branicki, ks. Antoni Wacław Betański oraz ks. Leopold Olcyngier. W uznaniu zasług i dobrodziejstw wyświadczonych Tyczynowi, w tutejszym kościele parafialnym znajdują się poświęcone im tablice pamiątkowe.
 
Jan Klemens Branicki (1689-1771) - hetman wielki koronny, jedna z barwniejszych postaci żyjących w Rzeczpospolitej na przełomie XVII/XVIII w. Magnacka fortuna, będąca trzecią co do wielkości, oraz piastowane urzędy, czyniły go niemalże pewnym kandydatem do korony królewskiej. Tylko brak starań ze strony samego Branickiego stanął temu na przeszkodzie. Ród Branickich wywodzi się ze wsi położonej w województwie krakowskim, zaś jego związki z Tyczynem datują się od połowy XVII w., poprzez małżeństwo pradziada ostatniego z rodu Branickich z kasztelanką przemyską, która wniosła w posagu dobra tyczyńskie. Małżeństwo to doczekało się czterech córek i dwóch synów : Stanisława i Jana Klemensa. Ten ostatni to dziadek Jana Klemensa Branickiego, noszący również to samo imię. Jan Klemens Branicki- wnuk, dorosłe życie polegające na samodzielnym dysponowaniu i zarządzaniu majątkiem rozpoczął ok. 1720 r. Niedługo później bo już w 1735 roku, został mianowany hetmanem polnym koronnym, a już za rok piastował urząd wojewody krakowskiego. Następne lata przyniosły mu kolejne zaszczyty. W roku 1752 uzyskał godność hetmana wielkiego koronnego, a od 1762 piastował tytuł kasztelana krakowskiego. Jan Klemens Branicki był trzykrotnie żonaty, ale chyba tylko z pierwszą żoną - z Katarzyną z Radziwiłłów tak naprawdę był szczęśliwy. Ostatniego z rodu Gryfitów - Jana Klemensa Branickiego należy zaliczyć do najświetlejszych ludzi pierwszej połowy XVII wieku także ze względu na jego bibliofilskie zainteresowania (był właścicielem bardzo pokaźnej biblioteki, znajdującej się w pałacu w Białymstoku). Tyczyn zawdzięcza Branickiemu bardzo wiele. Dzięki jego funduszom i troskliwej opiece z początkiem XVIII w. rozbudowywany i upiększany był kościół parafialny. W latach 1752-1763 z rozkazu Jana Klemensa kościół został powtórnie przebudowany, tym razem bardzo gruntownie zmieniono jego kształt i charakter, nadając mu późnobarokowy charakter. Zwiększono liczbę ołtarzy z 6 do 9 i wzniesiono dzwonnice. W latach późniejszych, również z inicjatywy i na rozkaz Jana Klemensa Branickiego ogrodzono cmentarz parafialny, odnowiono, a wreszcie wymieniono organy. Również dzięki niemu Tyczyn uzyskał kolejne przywileje królewskie na kilka nowych jarmarków.
 
ks. Antoni Betański (1715-1786) - Czech z pochodzenia, od 1758 r. był sekretarzem ostatniego z Branickich - Jana Klemensa. Dzięki wstawiennictwu Jana Klemensa Branickiego otrzymał probostwo w Tyczynie (1770-1783), w którym na stałe osiadł w 1772 roku. W tym też roku dzięki jego staraniom powstało przy kościele parafialnym bractwo św. Trójcy, Matki Boskiej Wniebowziętej i św. Katarzyny. Ksiądz Betański miał w Tyczynie własny dworek (istnieje do dnia dzisiejszego), opiekował się miejscową szkółką. Był osobą bardzo energiczną, dobrym organizatorem, dlatego świetnie radził sobie z zarządzaniem wszystkimi sprawami miasteczka. Był pierwszym rektorem Uniwersytetu we Lwowie. Zmarł 21 stycznia 1786 r. w Brzozowie. Pochowano go prawdopodobnie w Tyczynie, w kościele szpitalnym św. Krzyża.
 
ks. Leopold Olcyngier (1805-1884) - równie wybitny jak ks. Antoni Betański prepozyt tyczyński. Z danych biograficznych wynika, że urodził się w Tyczynie, nauki pobierał w Jaśle i Rzeszowie, studia wyższe zaś na wydziale teologicznym odbył w Przemyślu i Lwowie. Od 1831 roku jego losy na nowo splotły się z Tyczynem, po tym jak został administratorem tyczyńskiej parafii. W roku 1840 został dziekanem rzeszowskim, a cztery lata później uczyniono go również religijnym opiekunem rzeszowskiego gimnazjum. Ksiądz Olcyngier znany był ze swych lingwinistycznych zdolności, był członkiem Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie oraz członkiem krakowskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych. W Tyczynie był osobą o ogromnych wpływach, dbał o interesy swojej parafii, był świetnym jej zarządcą. Zaprowadzone przez niego Kroniki parafii Tyczyn, do których starannie przeniósł teksty łacińskie zapisków swych poprzedników, są do dziś nieocenionym źródłem informacji o życiu społecznym i religijnym Tyczyna z tamtych czasów. Ksiądz Olcyngier był przyjacielem i powiernikiem rodziny Wodzickich. Jego duża dbałość o rozwój szkolnictwa w całej parafii z pewnością przyczyniła się do tego, iż powierzono mu stanowisko inspektora szkół ludowych w powiecie rzeszowskim. Ksiądz Olcyngier zmarł 3 czerwca 1884 roku, a jego pogrzeb ściągnął do Tyczyna wiele znakomitych osób.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn.


8. Zabytki Tyczyna
Układ urbanistyczny - ukształtowany od 1368 r. do początków XIX w. Tworzy go zwarta zabudowa wokół prostokątnego rynku (80 m x 120 m) i wychodzących z niego ulic (Grunwaldzkiej, Kilińskiego, Mickiewicza, Kopernika, Targowej, Kościuszki, Podwale) oraz wzdłuż tyłów ul. Mickiewicza i zachodniej pierzei rynku, a także zespół kościelny i cmentarz. Jego środek zajmuje zieleniec z parkingiem na obrzeżach. Teren chroniony jest jako układ urbanistyczny wpisem do rejestru zabytków z 1970 roku. Naroże pierzei południowej zajmuje budynek Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury; na bocznej ścianie (od ul. Mickiewicza) umieszczono w 1993 r. tablicę upamiętniającą żołnierzy tyczyńskiej placówki AK, poległych w walce z okupantem i zamordowanych przez UB. Dom znajdujący się pod adresem Rynek 24 to secesyjna kamienica z XVIII w., przebudowana w 1921 r. na potrzeby magistratu. Piętro zajmuje Muzeum Regionalne, gromadzące od 1985 r. różnorodne zbiory dokumentujące dzieje Tyczyna i okolic, na parterze mieszczą się sklepy. Na ścianie widnieje wmurowana w 1993 r. tablica poświęcona Jerzemu z Tyczyna. W pierzei wschodniej stoi charakterystyczny budynek Urzędu Gminy i Miasta, zbudowany w 1989 r. Na nim znajduje się tablica z 1991 r. upamiętniająca 200 rocznicę Konstytucji 3 Maja. W pierzei zachodniej stoją domy parterowe i piętrowe, z których najstarszy (Rynek 4) pochodzi z drugiej połowy XVIII w. Na rynku stoi pomnik Grunwaldu z figurą Matki Bożej ustawiony w 1910 r. "ku pokrzepieniu serc" - dla uczczenia 500 rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem. Pomnik wykonany został przez rzeszowskiego rzeźbiarza-kamieniarza Władysława Janika, odnowiony w 1994 r.

Interesujący jest również dom mieszkalny wybudowany w 1912 r. (Rynek 23), remontowany w 1926 r. i restaurowany w 1990 r., z zachowaną kuczką żydowską na strychu (miejsce przypominające namiot, zdobione polichromią o motywach religijnych, używane przez Żydów na święto szałasów) - obiekt wpisany do rejestru zabytków.
 
Szkoła Ludowa - ul. Kopernika 7, wybudowana w 1880 r., remontowana w 1978 r. Mieściły się tu warsztaty krawieckie Zespołu Szkół. Od kilku lat budynek nieużytkowany, obecnie stanowi własność prywatną.

Sąd Grodzki - ul. Kościuszki 2, wybudowany w latach 1900-1905. W latach powojennych mieściła się tu szkoła, później przedszkole, a w 1998 r. - po gruntownym remoncie - przekazany został w nieodpłatne użytkowanie Wyższej Szkole Społeczno-Gospodarczej.

Pałac Wodzickich
Zespół pałacowo-parkowy i folwark położony jest przy wjeździe do Tyczyna od strony Rzeszowa, przy zbiegu ulic Grunwaldzkiej i Parkowej, na wzniesieniu górującym nad okolicą (ok. 20 m), pomiędzy Strugiem i Hermanówką. Główne wejście do parku prowadzi od ul. Grunwaldzkiej, od południa granicę jego stanowi ul. Parkowa (przy której na wzgórzu położony jest dawny cmentarz żydowski), zaś od północy, wzdłuż granicy zespołu biegnie szosa do Budziwoja. Północno-wschodnia część zespołu to teren dawnego folwarku, natomiast pałac położony jest w części zachodniej - w najwyższym punkcie wzniesienia. Krajobrazowy, piękny park otaczający pałac zajmuje obszar 11,8 ha. Północno-zachodnia część zespołu to teren dawnej gorzelni. Prawdopodobnie już za czasów Pileckich w tym samym miejscu stał dwór i folwark. Także Braniccy, ok. 1710 r. zbudowali tu drewniany dwór, rozebrany ok. 1773 r. Kolejny właściciel, Piotr Wodzicki również zbudował tu swoją siedzibę - modrzewiowy dworek, rozebrany po II wojnie (pozostała po nim studnia w parku i skupisko otaczających go kiedyś drzew).
Obecny, piętrowy dwór - nazywany pałacem - został zbudowany w latach 1862-69 przez hr. Ludwika Wodzickiego. Był on później rozbudowywany i przebudowywany - w 1881 r. wg projektu znanego krakowskiego architekta T. Stryjeńskiego dobudowano do niego od północnego zachodu pawilon gościnny, a w 1890 r. - równolegle do zachodniej elewacji głównego budynku - połączoną z nim poprzez pawilon oficynę. Przeprowadzono również w tym czasie zmiany w bryle i wystroju pałacu. Elewację południową ozdobiono wieżami flankującymi go po bokach oraz loggią. Wschodnia (frontowa) elewacja otrzymała parterowy portyk nad podjazdem. Przy północnej elewacji znajdował się niezachowany taras, natomiast pomiędzy pałacem, pawilonem a oficyną mieściła się oranżeria z wewnętrzną studnią, zdobiona na narożnikach metalowymi elementami dekoracyjnymi w postaci agaw w donicach (po II wojnie uległa niestety całkowitemu zniszczeniu i została rozebrana). Zachowany do dzisiaj wystrój zewnętrzny pałacu z końca XIX w. - określany jako eklektyczny (łączący wiele wcześniejszych stylów architektonicznych) - posiada głównie elementy neogotyckie. Duża plastyczność elewacji była niegdyś podkreślona gęstą winoroślą pokrywającą ściany.
W mniejszym stopniu zachował się wystrój wewnętrzny budynków pałacowych - przekształconych po II wojnie światowej na szkołę i internat. W najmniej zmienionym stanie został hol główny, z kominkiem w drewnianej obudowie, z marmurową i terrakotową posadzką, gzymsami, pilastrami i wspornikami na ścianach, reprezentacyjną klatką schodową i antresolą na piętrze. W niektórych salach zachowały się jeszcze dekoracje sufitowe w postaci neorokokowych faset i rozet. Za zgodą dyrekcji szkoły można oglądać nieliczne, choć wciąż imponujące, pozostałości dawnego umeblowania.
Obecny układ kompozycyjny parku, pomimo że powstał na bazie wcześniejszego XVIII-wiecznego, najprawdopodobniej znacznie mniejszego założenia ogrodowego, jest ściśle związany z pałacem, który stanowi jego dominantę. Z pałacu we wszystkich kierunkach rozciągają się widoki na park, a pogłębianie się perspektywy spowodowane jest obniżeniem się terenu i rozległymi polanami parkowymi. Park tyczyński, którego okres największego rozkwitu i w pełni zrealizowanej myśli kompozycyjnej przypada na koniec XIX w. jest typowym przykładem parku krajobrazowego o cechach naturalistycznych, w którym przy pomocy metod planistycznych i sztuki ogrodniczej stworzono podobieństwo do naturalnego krajobrazu. Po okresie największej świetności - od 1912 roku popadał powoli w coraz większe zaniedbanie.
Po 1944 r. pałac, park i zabudowania zostały upaństwowione. Obecnie w pałacu jest Zespół Szkół, a teren folwarku i gorzelni w różnych częściach należy do Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska w Tyczynie (stary spichlerz), zakładów Tywent, Wyższej Szkoły Społeczno-Gospodarczej (gorzelnia częściowo przebudowana na segment mieszkalny, dwie sale wykładowe - na 240 i 300 miejsc, sale dydaktyczne, parking, miejsca biwakowe, boiska sportowe) oraz gimnazjum, zaś parkiem zarządza miasto. Zaniedbanego przez lata parku nie udało się odtworzyć. Wprawdzie w 2001 r., dzięki środkom miejskiego samorządu (Zarząd Osiedla) i sponsorów oraz zaangażowaniu grupy społeczników znów stanęła przed frontem pałacu fontanna, lecz była to jedyna próba przywrócenia dawnych parkowych obiektów. Trudno dziś sobie wyobrazić, że fontanna, wraz z rabatami kwiatowymi obwiedzionymi wysokopiennymi różami i formowanymi drzewami iglastymi tworzyły "ogród włoski" (są tu dziś boiska sportowe), dalej (w kierunku ul. Grunwaldzkiej) był letni maneż (plac do ujeżdżania koni), stały kamienne ławki i stoliki. Była też (na gazonie przed podjazdem) oranżeria i bażantarnia, a także wiatrak dobudowany do oficyny.
Jedynymi zachowanymi elementami dawnej tzw. małej architektury są: lodownia na zachód od oficyny oraz mur ogrodzeniowy z 1909 r. otaczający park od wschodu i częściowo od południa. Czytelny jest dawny układ kompozycyjny parku z reprezentacyjnym olbrzymim gazonem pomiędzy bramą wjazdową a pałacem, alejami grabowymi i lipowymi, polaną widokową na południe od pałacu, swobodnym układem ścieżek i masywami starodrzewia. Rośnie tu ok. 1 500 drzew i krzewów w 46. gatunkach, z których 40 to okazy mające charakter pomników przyrody: głównie 200- 300-letnie graby, klony, lipy, dęby, jesiony, buki. Z rzadkich odmian spotkać tu można tulipanowiec amerykański, miłorząb dwuklapowy, katalpę (Indianie nazywali ją "uskrzydloną głową"), sosnę wejmutkę.
Park i pałac są bardzo cennymi obiektami zabytkowymi, objętymi ochroną konserwatorską od 1968 r. Innymi zabytkowymi budynkami dworskimi są: dawny spichlerz na terenie folwarku, stajnia dworska oraz bardzo przekształcona dawna stodoła, gorzelnia i czworak.

Kapliczki
św. Jana Nepomucena (ul. Grunwaldzka 15), murowana, wzniesiona w 1872 r. na miejscu poprzedniej z 1768 r. Remontowana i gruntownie odnowiona w 1994 r.,

św. Michała Archanioła (ul. Zagrody), wzniesiona w połowie XVIII w., remontowana w 1982 r. i ostatnio w 2002 r.,

św. Antoniego (ul. Pułanek, obok szkoły), z końca XVIII w., rekonstruowana w latach 60., poprawiana dwukrotnie w latach 90. i w roku 2002,

św. Jana Nepomucena (ul. Orkana), z początków XIX w., odnowiona i poświęcona w 2001 r.,

Matki Bożej (ul. Mickiewicza - w kierunku Królki), z końca XIX w.
 
Kościół parafialny pw. Świętej Trójcy i św. Katarzyny - prawdopodobnie pochodzi z połowy XV w. z czasów Jana Pileckiego. Zniszczony przez pożar w 1627 r. został odbudowany w latach 1631-38 przez Rafała Mikołaja Kostkę. Wtedy to, do istniejących murów dobudowano kaplicę św. Stanisława Kostki. Za czasów Jana Klemensa Branickiego kościół został gruntowanie przebudowany (1720-30, 1735-45 i 1759-63). Dobudowano kaplicę św. Trójcy, trójnawowy korpus główny i dwie wieże - dzwonnice, wykonano ogrodzenie i zakupiono nowe wyposażenie do świątyni. Projekt przebudowy był autorstwa architekta Jana Henryka Klemma, sztukaterie dziełem architekta Gottfrieda Schulza, a freski malował Antoni Perliczka. Później kościół był kilkakrotnie odnawiany.
XVIII-wieczna przebudowa kościoła, wykonana na zlecenie J. K. Branickiego sprawiła, że zyskał on styl późnobarokowy i jedynie prezbiterium zachowało elementy pierwotnej architektury gotyckiej. Zbudowany z kamienia i cegły ma przy prezbiterium dwie kaplice: od południa - św. Stanisława, od północy - św. Trójcy, oraz zakrystię i skarbczyk. Od zachodu usytuowane są dwie wolno stojące wieże - dzwonnice. Wszystko kryte jest blachą.
Plac przykościelny (teren dawnego cmentarza) otacza mur z trzema bramkami wzniesiony w latach 1762-63, od 2002 r. fragmentarycznie odnawiany. Wśród rosnących tu drzew zwraca uwagę ponad 200-letni dąb szypułkowy.
Wnętrze kościoła pochodzi głównie z XVIII w., jest bardzo bogate, w stylu późnego baroku. Ołtarz główny i ołtarze w kaplicach dekorowane są rzeźbami ze stiuku (1743-45), wzorowanymi na rzymskich ołtarzach projektowanych przez architekta i malarza Andrea Pozza. W ołtarzu głównym są obrazy Wniebowzięcia NMP i św. Katarzyny. Rokokowa ambona z baldachimem pochodzi z 1760 r. Kościół zdobi kilka dużych obrazów z połowy XVIII w. autorstwa Augusta Mirysa. Polichromia malowana w 1910 r., odnowiona została pod koniec lat 70. Wewnątrz znajdują się liczne tablice pamiątkowe poświęcone ludziom zasłużonym dla kościoła i miasta.
 
Dawna wikarówka - na terenie zespołu kościelnego, od strony ul. Kopernika. Jest to budynek murowany, jednokondygnacyjny, dwutraktowy, pięcioosiowy z sienią w osi środkowej, zbudowany w latach 1760-62. Pierwotnie służył jako dom mansjonarzy, poddawany był kilkakrotnej przebudowie, ale nadal zachował późnobarokowe elementy architektoniczne. W 2001 r. zniszczoną dachówkę zastąpiono blachą. Obecnie budynek stoi niezagospodarowany.
 
Dawna plebania - ul. Mickiewicza 10. Budynek późnobarokowy, wzniesiony w latach 1769-70 w formie dwukondygnacyjnego pałacyku, o charakterze małej rezydencji. Zbudowano go z cegły, z balkonem opartym na ozdobnych betonowych wspornikach od frontu. Na piętrze zachował się rokokowy kamienny kominek i kilka olejnych obrazów o tematyce krajobrazowej. Przez kilka ostatnich lat swego życia piętro starej plebanii zajmował wieloletni proboszcz i dziekan tyczyński, ks. Stanisław Król. Na parterze znajduje się reprezentacyjny przedpokój usytuowany nietypowo - nie przy wejściu, lecz po drugiej, północnej stronie budynku. Obecnie na parterze mieszczą się biura i magazyny Stacji Opieki Caritas oraz pomieszczenia gabinetu rehabilitacyjnego. W sąsiedztwie znajduje się oddany do użytku w 1994 r. Dom Parafialny im. Jerzego z Tyczyna, obecnie miejsce spotkań działających w mieście stowarzyszeń religijnych.
 
Dom zakonny sióstr dominikanek - ul. Kościuszki 3. Budynek z 1878 r. wzniesiony przy ówczesnym szpitalu dla ubogich, rozbudowany w 1925 r. Został ufundowany przez Annę Morawską, bonę Wodzickich. Jest to budynek parterowy, otynkowany, nakryty dwuspadowym dachem z blachy. Wzniesiony został z cegły i kamienia, z którego wykonano też podmurówkę. Przy jego elewacjach południowej i zachodniej usytuowano murowane ganki. Obecnie po wielu zabiegach adaptacyjnych, wraz z usytuowanym obok dawnym szpitalem dla ubogich służy potrzebom przedszkola.
 
Szpital dla ubogich oraz kościół szpitalny pw. św. Krzyża - powstały pod koniec XV w. na terenie leżącym poza granicami miasta. Spalone ok. 1600 r. w czasie najazdu Tatarów, odbudowane zostały ok. 1638 r. Kościół po raz kolejny spalony został - przez wojska Rakoczego - w 1657 r. i znów odbudowany ok. 1670 r. Kościół św. Krzyża istniał do 1930 r., kiedy to został ponownie spalony i już nieodbudowany. Dziś upamiętnia go drewniany krzyż ustawiony na skraju posiadłości sióstr dominikanek. Budynek dawnego przytułku (szpitala) dla ubogich od 1923 r. służył jako zakonna ochronka dla miejscowych dzieci. W styczniu 1942 r. została ona zamknięta. Po wojnie w jej miejsce utworzono żłobek i przedszkole (to ostatnie w 1962 r. "odebrano" siostrom). W 1991 r. przedszkole wróciło do dominikanek, a od 1998 r. nosi nazwę Przedszkole Publiczne Sióstr Świętego Dominika. Placówka dotowana jest z budżetu gminy. Siostry od 1993 r. mają nowy dom zakonny z kaplicą.
 
Dworek ks.  Wacława Betańskiego - ul. Tycznera 6. Jest to dom parterowy, drewniany, na wysokiej podmurówce, z dachem czterospadowym, pokrytym blachą. Założony jest na rzucie prostokąta z przeszkloną werandą przy elewacji północnej i drewnianym nadwieszonym gankiem przy elewacji wschodniej. Układ wnętrza jest pięcioosiowy, dwutraktowy z sienią w osi środkowej. Do domu prowadzą dwa wejścia - przez werandę i przez ganek przy elewacji wschodniej. Ganek ograniczony jest balustradą złożoną z płaskich, ozdobnie wyciętych desek. Z dawnego wyposażenia zachowała się stolarka okienna - zewnętrzne drzwi klepkowe i płycinowe wewnętrzne. Dom ten wzniesiony w II połowie XVIII w. był prywatną rezydencją bp. Wacława Betańskiego, utrzymaną w stylu dworków szlacheckich. Został przebudowany w XIX w. Obecnie jest własnością prywatną, pełni funkcję mieszkalną.

Zespół pałacowo-parkowy i folwark - położony przy wjeździe do miasta od strony Rzeszowa, przy zbiegu ulic Grunwaldzkiej i Parkowej, na wzniesieniu górującym nad okolicą (ok. 20 m), pomiędzy Strugiem i Hermanówką. Obecny, piętrowy dwór - nazywany pałacem - został zbudowany w latach 1862-69 przez hr. Ludwika Wodzickiego. W 1881 r. dobudowano doń od strony północnej pawilon gościnny, a w 1982 r. - oficynę, połączoną z pawilonem oraz przebudowano pałac. Zarówno pałac, jak i otaczający go park, objęte są ochroną konserwatorską i od 1968 r. wpisane do rejestru zabytków.


Cmentarz parafialny przy ul. Mickiewicza - założony w 1840 r. przez ks. Leopolda Olcyngiera, powiększony w 1893 r. (w kierunku południowym) i w czasach współczesnych. W latach 1877-85, staraniem hr. Ludwika Wodzickiego wzniesiona została tutaj neogotycka kaplica cmentarna wraz z rodzinnym grobowcem. Najstarsze nagrobki usytuowane w północnej części cmentarza pochodzą z końca XIX w.
 
Cmentarz żydowski przy ul. Parkowej - założony przypuszczalnie w XVI w., choć dokumenty potwierdzają jego istnienie od XVIII w. Zdewastowany w 1942 r. przez Niemców, trwał zaniedbany i opuszczony przez kolejnych 50 lat. W 1993 r. staraniem ówczesnego burmistrza Kazimierza Szczepańskiego został uporządkowany i ogrodzony. Zachowało się tu kilka kamiennych płyt nagrobnych (macew), m.in. na mogile znanego z wielkiej mądrości w całej Galicji rabina Salomona Weichselbauma, zm. w 1927 r. Według niepotwierdzonej informacji, na tutejszym kirkucie pochowany jest ojciec cadyka Elimelecha, sławnego założyciela i twórcy podstaw teologicznych jednego z nurtów hasydyzmu. Na grób cadyka, w rocznicę jego śmierci, przyjeżdża corocznie do Leżajska kilkuset pobożnych Żydów z Izraela i z USA.
 
Dom przy ul. Kilińskiego 4 - piętrowy, zbudowany pod koniec XIX w., zwany dawniej Sahankówką. Nieco zaniedbany i obecnie niezamieszkany, ma swoją ciekawą historię. Dwukrotnie (choć krótko) gościła w nim Maria Dąbrowska, późniejsza autorka Nocy i dni: w listopadzie 1927 r. - gdy przyjechała na ślub swego brata Bogumiła Szumskiego z Łucją Sahankówną, i w październiku 1929 r. - gdy trzymała do chrztu ich córkę Elżbietę.


9. Historia pobliskich miejscowości
Historia pobliskich miejscowości
TYCZYN
Siedziba władz gminnych, leży pomiędzy rzeką Strug, a potokiem Hermanówka, 7 km na południe od Rzeszowa. Na północy graniczy z Białą, od zachodu z Budziwojem, od południa z Hermanową, od wschodu z Kielnarową. Poza zwartą zabudową centrum, teren miasta rozciąga się w postaci trzech nieregularnych, wąskich pasów wcinających się w obszar sąsiednich miejscowości.
Tyczyn założony został na mocy dokumentu króla Kazimierza Wielkiego, wystawionego w Niepołomicach, datowanego 14 marca 1368 roku. Król zezwolił Bartoldowi Tycznerowi na lokację nowego miasta w lasach królewskich nad rzeką Białą (dziś jest to Strug), w pobliżu wsi o tej samej nazwie, w ziemi sanockiej. Pod lokację miasta król przeznaczył znaczny obszar, bo 112 łanów frankońskich, czyli 2464-2912 ha.
 
Zasadźca za trud zorganizowania życia w osadzie otrzymał tytuł wójta z prawem jego dziedziczenia. Miasto miało powstać i funkcjonować na prawie magdeburskim; wójt był niezależny od władzy urzędników królewskich, a podlegał jurysdykcji sądów wyższego prawa dla miast. Mieszczanie i kmiecie żyjący na obszarze tworzącego się miasta podlegali władzy wójta i samorządu miejskiego. Nad praworządnością w mieście czuwał starosta - urzędnik królewski, rezydujący w Sanoku, a potem w Przemyślu. Pierwsi tyczyńscy mieszczanie także otrzymali od króla uposażenie w postaci roli, ogrodów, placów pod budowę domów i urządzeń miejskich.
  Niebawem po lokacji Tyczyn stał się miastem prężnym gospodarczo, na czym z pewnością zaważyło i zróżnicowanie narodowościowe (Niemcy, Polacy, Rusini, Żydzi) i zawodowe (rzemieślnicy, handlarze, rolnicy). W I połowie XV w. Tyczyn miał swój młyn, 2 kościoły, szkołę, której wychowankowie trafiali do Akademii Krakowskiej, wśród rzemieślników był płatnerz (wyrób elementów uzbrojenia), konwisarze (wyrób zdobionych naczyń cynowych), siodlarz, szewc, mincerz (bicie monet), kaletnik, kupcy. Niemały wpływ na poziom życia w mieście miały targi i jarmarki. Najbardziej dynamiczny okres rozwoju Tyczyna przypada na czasy, kiedy jego właścicielami była rodzina Pileckich (XIV-XVI w.). Jan Pilecki był jednym z najznakomitszych możnowładców Małopolski, piastował wysokie urzędy - starosty krakowskiego, wojewody i kasztelana krakowskiego. To on postarał się o jarmark na Boże Ciało dla Tyczyna, ufundował kolegium dla mansjonarzy (szkoła z internatem dla wikariuszy), wreszcie w 1466 r. wybudował nowy, murowany kościół.
  Do połowy XVII wieku Tyczyn należał do miast rozwiniętych, ściągających na swoje jarmarki licznych handlarzy z miast województw ruskiego, sandomierskiego i krakowskiego. Produkcja towarowa wykonywana była przez rękodzielników i rolników pochodzenia polskiego, a handel był w rękach miejscowych Żydów, posiadających w Tyczynie od średniowiecza swoją gminę. Epoka późniejsza (Kostków, Opalińskich, Branickich) to czasy pożarów, epidemii, najazdów wojsk obcych i swoich, głębokiego upadku miasteczka. Pożar Tyczyna (1627 r.) i najazd Szwedów oraz Siedmiogrodzian (1655-57) obniżyły liczbę mieszkańców i domów. Dopiero w drugiej połowie XVIII w. miasteczko zdołało odbudować swe życie gospodarcze i zabudowę. Niemały był w tym udział ostatniego z Branickich, Jana Klemensa (1689-1771). Chorąży koronny, hetman polny, a od 1752 r. hetman wielki koronny, stronnik Augusta III, zwolennik konfederacji barskiej, choć w Tyczynie przebywał rzadko, tutejszych dóbr nie traktował po macoszemu. Przebudował gruntownie kościół parafialny, uposażył szpital dla ubogich i postarał się o przywileje na kilka nowych jarmarków.
  W 1772 roku Tyczyn, jako osada rolniczo-rzemieślniczo-handlowa, przeszedł pod panowanie Habsburgów. Miasteczko znalazło się w cyrkule rzeszowskim. W 1790 roku miało 1 352 mieszkańców, w tym 375 Żydów. Ciągle było ośrodkiem rozległych włości Branickich, czyli "państwa tyczyńskiego", obejmującego 19 okolicznych wsi. Ludziom żyło się ciężko, a bieda i częste epidemie groźnych chorób (1848, 1849, 1855, 1873) zbierały obfite żniwo. Wprowadzenie autonomii Galicji, w obrębie której znajdował się Tyczyn, nie zmieniło społecznego i gospodarczego charakteru miasteczka.
  Od lat dwudziestych XIX w. dobra tyczyńskie należały do Wodzickich - rodziny światłej i pielęgnującej tradycje niepodległościowe. Aleksander był uczestnikiem powstania styczniowego i fundatorem nowego budynku szkolnego (1844 r.), jego syn Ludwik był współwłaścicielem powstałego w Tyczynie (1967 r.) młyna parowego, fundatorem kaplicy na tutejszym cmentarzu z grobowcami rodziny Wodzickich oraz budowniczym pałacu w tyczyńskim parku (od 1945 r. siedziba szkoły średniej - Zespołu Szkół). W końcu XIX w. był Tyczyn liczącym się ośrodkiem administracyjnym i centrum kultury. Był tu sąd powiatowy, urząd podatkowy, poczta. Miasteczko liczyło ponad 3 100 mieszkańców.
  Do 1911 roku majątek w Tyczynie pozostawał w rękach Izabeli z Wodzickich i Janusza Radziwiłła, którzy sprzedali go Witoldowi Uznańskiemu. Nowy właściciel po kilku latach rozpoczął systematyczną wyprzedaż tyczyńskiego majątku, co pociągnęło za sobą spadek znaczenia dworu jako ośrodka kształtującego życie społeczne i kulturalne w okolicy. Zwolniło też tempo życie gospodarcze. Miejski charakter Tyczyna podkreślały tylko jarmarki, istnienie magistratu i sądu grodzkiego oraz siedmioklasowa szkoła.
Dwudziestolecie międzywojenne nie zmieniło charakteru miasteczka. Jedynie sąd przestał być Cesarsko-Królewski, a na posterunku żandarmów austriackich zastąpili polscy policjanci. Zmniejszyła się jednak znacznie liczba mieszkańców - z około 4 tysięcy w 1910 do ok. 3 tysięcy w 1939 r. Było to wynikiem strat wojennych (I wojna i lata 1918-21) i emigracji, głównie ludności żydowskiej do Stanów Zjednoczonych.  Na czele władz miasta stał burmistrz, wybierany przez 12-osobową Radę Miejską. Tyczyn był też siedzibą Wójta Gminy Zbiorowej - ze swym urzędem i Radą Gminną obejmującą 10 sąsiednich wsi. W wyniku kryzysu gospodarczego podupadł majątek dworski, nad którym ustanowiony został państwowy zarząd komisaryczny. Przejawem postępu była jedynie linia autobusowa łącząca Tyczyn z Rzeszowem i Błażową, a dawną świetność podtrzymywały dwa duże coroczne jarmarki (kwietniowy - na św. Marka i listopadowy - na św. Katarzynę) i ok. 100 sklepików, będących źródłem zaopatrzenia dla mieszkańców okolicy.

Chlubną kartę w dziejach Tyczyna stanowi konspiracyjna działalność ruchu oporu w czasie II wojny światowej oraz otwarta bitwa AK-owców tutejszej placówki Topola z Niemcami, zakończona wyzwoleniem miasta 27 lipca 1944 roku.
Swój dobry okres Tyczyn przeżywał ponownie w latach 1960-80. Powstało wówczas kilka zakładów pracy m.in. zakład metalowy (1965 r.) przekształcony w 1973 roku w Tyczyńską Fabrykę Urządzeń Wentylacyjnych Tywent i Państwowy Ośrodek Maszynowy (1976 r.) - obydwa te zakłady istnieją nadal, choć są obecnie własnością prywatną i znacznie zmniejszyły zatrudnienie, oddano do użytku nowo zbudowany Dom Kultury (1966 r.), przychodnię zdrowia (1968 r.), szkołę podstawową (1973 r.). W 1974 roku na zachód od centrum rozpoczęto budowę osiedla 600-lecia, na którym obecnie jest blisko 300 domów wolnostojących i w zabudowie szeregowej.
 
W dekadzie lat 90-tych minionego stulecia Tyczyn zajmował pozycje lidera inicjatyw społecznych, kulturalnych i gospodarczych wśród okolicznych gmin. Miały tu swoje siedziby ważne międzygminne instytucje - Okręgowa Spółdzielnia Telefoniczna, Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe Dolina Strugu (zrzeszające gminy Błażowa, Chmielnik, Hyżne i Tyczyn), Komisariat Policji (działający nadal, obejmujący zasięgiem działania gminy Chmielnik, Hyżne i Tyczyn), działało Towarzystwo Miłośników Regionu Tyczyna (od 2003 roku Towarzystwo Miłośników Ziemi Tyczyńskiej) opiekujące się zbiorami Muzeum Regionalnego, wydawany był (od 1989 r. - i jest nadal) dwutygodnik Głos Tyczyna, młodzież zdobywała wykształcenie ponadpodstawowe w Zespole Szkół, a studiować mogła w działającej od 1996 roku Wyższej Szkole Społeczno-Gospodarczej, wciąż jedynej w kraju wyższej uczelni, która powstała w tak małej miejscowości i przy udziale władz samorządowych.
  Od 1973 roku Tyczyn jest siedzibą władz miasta i gminy. Tyczyn ma swój herb i flagę. Herb na niebieskim tle przedstawia postać św. Katarzyny Aleksandryjskiej, patronki kościoła parafialnego, a od 1996 roku także całej gminy (w 1998 roku ustanowiono Święto Patronalne Gminy, obchodzone w dniu św. Katarzyny, 25 listopada), ubranej w szaty rzymskie koloru biało-czerwonego. Patronka w lewej ręce trzyma gałązkę palmy, w prawej skierowany ku dołowi miecz, na głowie ma złotą koronę, a wokół - aureolę. Flaga ma kolor czerwono-biało-niebieski.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


BIAŁA
Wieś położona jest na wschodnim brzegu Wisłoka, będącym jej zachodnią granicą. Od północy graniczy z Drabinianką, od wschodu z Zalesiem (obecnie dzielnice Rzeszowa) i Matysówką, a od południa z Tyczynem i Budziwojem. Biała rozciąga się nad rzeką Strug, zwaną w dawnych wiekach Biała lub Białka.
  Do końca X wieku Biała leżała na terytorium Rusi, w granicach Polski znalazła się po roku 1340, po wyprawie Kazimierza Wielkiego. Od początku swego istnienia, z racji przynależności do Rusi i położenia na pograniczu, Biała była wsią dwunarodową i dwuwyznaniową. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1368 r., gdy Kazimierz Wielki zezwolił na lokację Tyczyna obok "starej wsi" zwanej Biała. Jest więc Biała nie tylko starsza od Tyczyna, ale też istniała zapewne dużo wcześniej zanim pojawiła się królewskich dokumentach. Nie ulega przecież wątpliwości, że lokacja Tyczyna była związana z istnieniem w okolicy wielu osad, wśród których była też Biała. Osady te zresztą już w XIV w. tworzyły wyodrębnioną jednostkę terytorialną, zwaną okręgiem zaleskim (utożsamianą przez niektórych historyków z okręgiem "districtus" Tyczyn).
Biała wchodząca w skład dóbr przyległych do Tyczyna, wraz z nim przechodziła przez wieki różne koleje losu. Najpierw była wsią królewską, potem przez wieki - szlachecką, należąc kolejno do Pileckich, Kostków, Branickich, Potockich, Wodzickich.
W czasach kazimierzowskich otrzymała prawa niemieckie, co potwierdza wzmianka z 1425 r. o tutejszym sołtysie Urbanie, wchodzącym w skład sądu leńskiego okręgu tyczyńskiego. W XVI w. była wsią dobrze zagospodarowaną, w 1515 r. miała 12 łanów (264-312 ha), karczmę - funkcjonującą z przerwami do XIX w. - i niezwykle ważny "obiekt przemysłowy" - młyn walniak o trzech kamieniach. Mógł on funkcjonować na pograniczu Tyczyna i Białej, gdzie możliwe było spiętrzenie wód przepływającej obok rzeki Białki (dziś Strug). W XVI wieku, podobnie jak sąsiednie miejscowości, Biała była celem najazdów tatarskich, które przyniosły jej wiele zniszczeń. Nie omijały jej też zapewne najazdy "Diabła" Stadnickiego i prywatne wojny okolicznych magnatów.
  Dość wcześnie w Białej musiał powstać folwark, a pierwsze wzmianki o nim pochodzą z 1698 r. W XIX w. powstała we wsi gorzelnia, prosperująca do chwili wybuchu II wojny. W 1880 roku Biała miała 1 279 morgów powierzchni, 190 domów i 1 155 mieszkańców. Wieś miała też szkołę ludową i gminną kasę pożyczkową.
W 1911 r. książę Janusz Radziwiłł, mąż Izabeli Wodzickiej, sprzedał dobra tyczyńskie wraz z folwarkiem w Białej Witoldowi Uznańskiemu. W 1939 r. po ucieczce Uznańskiego majątkiem zarządzał Niemiec - Sztaufer. W 1944 r. majątek został rozparcelowany.
W latach powojennych znaczna część Białej została przyłączona do Rzeszowa. Jako pierwsza w gminie Tyczyn posiadała na swoim terenie wszystkie (nowo wybudowane) media komunalne. Nic więc dziwnego, że dziś Biała jest "sypialnią" Rzeszowa, a nowych mieszkańców stale jej przybywa. Mimo żyznych i urodzajnych ziem, coraz mniej jest tu gospodarstw rolnych, a coraz więcej małych, rodzinnych firm usługowych różnych branż, których działa obecnie 129. Wieś zajmuje obszar 606 ha, w tym 463 ha użytków rolnych (76%) i 33 ha lasów, ma 535 gospodarstw domowych - tylko 125 z nich to gospodarstwa rolne; 74 domy są niezamieszkane.
Na koniec 2002 r. Białą zamieszkiwało 1 680 osób (na przestrzeni niespełna 4 lat liczba mieszkańców wzrosła o ponad 200 osób). W centrum wsi znajduje się Dom Ludowy (jego budowę ukończono w 1965 roku) i siedziba jednostki OSP. Kościół parafialny, zbudowany w 1982 roku, ofiarowany został Bożemu Miłosierdziu. W 2002 roku rozpoczęto przygotowania do budowy nowej, większej świątyni.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).

BOREK STARY
Wieś położona na terenie pagórkowatym o urodzajnych glebach, 5 km na wschód od Tyczyna. Graniczy od zachodu i północy z Kielnarową i przysiółkiem Borówki (gm. Chmielnik), od południa z Nowym Borkiem, od wschodu z Brzezówką. Otaczające wieś wzniesienia (300-350 m n.p.m.), poprzecinane mozaiką pól uprawnych i terenów zadrzewionych, stanowią o dużych walorach krajobrazowych tej okolicy. Większe obszary leśne to Las Borkowski, Las Buczyna i Las Pustki (na wschodzie), a najbardziej urokliwe z licznych uroczysk to Muchówki i Południak. Na krańcu południowo wschodnim wyróżnia się wzniesienie Szklana Góra, wznosząca się nad doliną płynącej od Hyżnego rzeczki Tatyny.
  Po prawej stronie biegnącej przez wieś drogi Rzeszów - Dylągówka znajdują się przysiółki: Kanada, Nowa Wieś i Budy. Wyżej spory przysiółek Borówki, który w 1998 r. "oderwał" się od gminy Tyczyn i jako osobne sołectwo wszedł w skład gminy Chmielnik. Na zachodzie - część wsi zwana Zawodziem. Na tym terenie, na zboczu wzniesienia znajduje się zespół klasztorny dominikanów oraz przysiółek Podklasztor. Dalej ku zachodowi leży Królka - przysiółek częściowo należący sąsiedniej Kielnarowej.
Nie wiadomo dokładnie, kiedy wieś powstała, wiadomo natomiast, że w 1418 r. miała kościół oraz dwie kaplice - Najświętszej Marii Panny i Świętego Krzyża. W pierwszej znajdował się słynący cudami od ok. 1336 r. obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, do którego zdążały liczne pielgrzymki. W 1423 r. król Władysław Jagiełło nadał Janowi z Jicina swoje dożywocie na mieście Tyczyn z całym kluczem, w skład którego wchodził także Borek.
  Borek był wsią na prawie niemieckim, co potwierdzają wzmianki o sołtysie (m.in. z lat 1465, 1481, 1495). Wieś była własnością szlachecką. W XV i XVI w. jej właścicielami byli Pileccy. Za czasów pierwszego z nich, Jana herbu Leliwa nastąpił podział Borku na dwie wsie - Borek Stary i Nowy Borek (1450 r.). Jan Pilecki, kasztelan krakowski, był doskonałym gospodarzem, dbającym o swoje majętności. W 1465 r. uposażył on kościół pw. św. Piotra i Pawła w Borku, nadając probostwu półtora łana ziemi (33-39 ha). W 1515 r. Borek był wsią dobrze zagospodarowaną, liczącą ponad 15 łanów (ok. 330-390 ha). Był tu także młyn i karczma. W późniejszych wiekach Borek należał do Kostków, Działyńskich, Branickich i Wodzickich. W 1788 r. wieś miała 109 domów i 894 mieszkańców.
 
Od początku XX w. oraz w okresie międzywojennym Borek był aktywną społecznie wsią. Powstały tu ogniwa Stronnictwa Ludowego, wiejskiej organizacji młodzieżowej Wici, a później koła Związku Strzeleckiego. Obecnie Borek ma 1 562 mieszkańców (wg danych na koniec 2003 roku), zajmuje obszar 1 340 ha, z czego na użytki rolne przypada 1 008 ha (75%), a na lasy 213 ha. We wsi jest 419 gospodarstw domowych, w tym 234 to gospodarstwa rolne; 33 domy są niezamieszkane. Działa tu 71 podmiotów gospodarczych.
W zabudowie Borku Starego dominują nowe domy, jedynie w odległych przysiółkach zachowały się XIX-wieczne domostwa i stare kapliczki. W centrum wsi, wzdłuż drogi Tyczyn - Hyżne, zlokalizowanych jest kilka placówek handlowo-usługowych: sklepy (także w wyremontowanym budynku starej szkoły), Dom Ludowy (1952 r.), remiza OSP i nowo oddany do użytku (w 2002 r.) ośrodek zdrowia. Obok - pomnik wzniesiony w 1913 r. dla uczczenia 50 rocznicy powstania styczniowego. Po przeciwnej stronie drogi, nieco na zboczu - szkoła wybudowana w 1971 r. jako Pomnik Tysiąclecia z dużą, nowoczesną halą sportową. Szkoła stoi na terenie dawnego folwarku, później dworu. Ostatnim właścicielem tutejszego majątku, po wojnie rozparcelowanego, był Wojciech Łukasiewicz. Nieco dalej, w kierunku Błażowej znajduje się kościół parafialny i wytwórnia wody mineralnej Rzeszowianka, wykorzystująca miejscowe ujęcia bardzo dobrych wód głębinowych.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


BUDZIWÓJ
Wieś położona 3 km na zachód od Tyczyna, rozciągająca się nad potokiem Rabka wypływającym spod wzgórz Przylasku. Układ przestrzenny wsi to typowa siatka wielu dróg o nieregularnej zabudowie. Zachodnia część (od strony Siedlisk) to Dół, wschodnia (od Tyczyna) to Góra. Budziwój od północy graniczy z Rzeszowem, od wschodu z Białą, Tyczynem i Hermanową, na południu z Lubenią, a na zachodzie z Siedliskami i Boguchwałą. Północną część wsi, przez którą płynie Strug i Hermanówka, zajmują przysiółki: Porąbki, Podłęże, Kolonia i Dębina. W kierunku na zachód, przy drodze do Zarzecza leży Pułanek. Na południu - Podlesie, Rabka, Potoki Budziwojskie i na stokach wzniesienia (384 m n.p.m.) - Przylasek.
  Pierwsza wzmianka o Budziwoju pochodzi z roku 1423, lecz według miejscowej tradycji wieś powstała znacznie wcześniej - za czasów Kazimierza Wielkiego i była zaludniona osadnikami ze Śląska. Nazwa wsi ma pochodzić od słowiańskiego imienia Budziwoj, i ma wskazywać na rycerski rodowód pierwszych osiedleńców. Od czasu powstania, wieś funkcjonowała na prawie niemieckim, a kolejni sołtysi zasiadali w sądzie leńskim w Tyczynie.
W wieku XV i XVI właścicielami wsi byli Pileccy. W czasach ich rządów Budziwój był wsią dobrze zagospodarowaną: miał aż 27 łanów ziemi (ok. 594-702 ha), karczmę z browarem i młyn. W 1668 r. we wsi był folwark i dwór pański, browar, staw, dwie sadzawki. Mieszkało tutaj 28 kmieci z ziemią i inwentarzem, 22 zagrodników odrabiających pańszczyznę pieszą i 13 budników. W XVIII w. tutejszych chłopów nazywano "budziwojską szlachtą", gdyż w zamian za służbę w pocztach i wojsku właściciela nie odrabiali pańszczyzny. W 1808 r. wieś miała 149 domów i 1 121 mieszkańców. W 1880 r. mieszkańców było 1 768. Na początku XX w. były we wsi dwa folwarki: Wyspa - przy drodze do Białej i Hiszpanka - przy drodze do Tyczyna.
  Pod koniec XIX w. wieś stała się silnym ośrodkiem rodzącego się ruchu ludowego. Wielu zwolenników miał tu ks. Stanisław Stojałowski. W 1895 r. powstał tu Komitet Wyborczy Powiatu Rzeszowskiego do Sejmu Krajowego. W 1847 r. była w Budziwoju szkoła jednoklasowa, w 1908 r. czytelnia, w 1909 r. zorganizowano oddział Sokoła, do którego należało 80 młodych ludzi, w 1912 r. koło Związku Strzeleckiego Strzelec. W sierpniu 1914 r. z Budziwoja wyruszył 22-osobowy oddział strzelców pod komendą Józefa Drążka ("Drawicz") i Jana Paśko, którzy podążyli do Krakowa, do formujących się tam legionów Piłsudskiego. Komendant budziwojskich strzelców Józef Drążek (po 1939 r. zaginął bez wieści na terenie Związku Sowieckiego) był ojcem Andrzeja Drawicza (1932-1997), pisarza i tłumacza literatury rosyjskiej, znanego działacza społecznego i politycznego lat osiemdziesiątych XX w. (Drawicz - to legionowy pseudonim ojca).
  Budziwój bardzo wyróżniał się wśród okolicznych wsi zamożnością, aktywnością polityczną, dążeniem do zdobywania wykształcenia. Znany był też radykalizm budziwojskich chłopów w okresie międzywojennym, gdy w 1926 r. poparli przewrót majowy Piłsudskiego, w 1932 r. założyli koło Polskiego Stronnictwa Ludowego, a w 1937 r. wzięli udział w wielkim strajku chłopskim. W okresie II wojny działała w Budziwoju komórka ZWZ, a później samodzielna kompania Batalionów Chłopskich. Ugrupowanie to, w lipcu 1944 r. wzięło udział w walkach w Tyczynie, w ramach akcji Burza.


Od początku swego istnienia Budziwój należał do parafii rzymskokatolickiej w Tyczynie. Na terenie wsi była modrzewiowa kaplica - kościół pw. Matki Bożej Śnieżnej, istniejąca już w 1598 r., lecz zbudowana prawdopodobnie na początku XVI w. Obok kaplicy był cmentarz. Kaplica rozebrana została w 1902 r., a na jej miejscu w latach 1905-08 wybudowano murowany kościół pw. MB Śnieżnej. Budziwój, mając własny kościół, dążył do oddzielenia się od Tyczyna; 21 stycznia 1921 r. stał się ekspozyturą parafii Tyczyn, później samodzielną parafią. Oprócz Budziwoja należały do niej przysiółki Przylasek i Dębina. W 1930 r. parafia liczyła już 1 860 wiernych. Niemal od początku kościół był za mały na potrzeby licznej i rozwijającej się parafii. Stąd kilkakrotnie prowadzono jego rozbudowę, by w 1999 r. rozpocząć, a w maju 2002 roku zakończyć budowę nowej, dużej świątyni - daru na dwa tysiące lat chrześcijaństwa.
Już w latach przedwojennych Budziwój rozrastał się. Na terenie rozparcelowanego w 1934 r. folwarku Wyspa powstało osiedle Kolonia. Osiedliło się tu 30 rodzin, głównie ze Zgłobnia, które w sumie wykupiły ok. 500 morgów ziemi upadającego majątku tyczyńskiego. Indywidualne gospodarstwa liczyły po ok. 4 ha. Druga część osiedla (od strony Tyczyna) powstała po wojnie, na rozparcelowanych terenach pozostałej części majątku tyczyńskiego.
  W latach powojennych wieś dynamicznie się rozwijała i rozbudowywała. Bliskość Rzeszowa i pełna infrastruktura komunalna powodują, że działki budowlane w Budziwoju należą do najbardziej poszukiwanych i najdroższych w okolicy. Obecnie Budziwój ma 3 255 mieszkańców (wg danych na koniec 2003 roku) - najwięcej spośród wszystkich miejscowości wchodzących w skład gminy, z Tyczynem włącznie. Wieś ma powierzchnię 1 750 ha, w tym 1 487 ha to użytki rolne (89%), a 45 ha to lasy. Jest tu 887 gospodarstw domowych, w tym 413 gospodarstw rolnych. Niezamieszkanych domów jest 80. Działają tu 184 podmioty gospodarcze, wśród nich otwarte w 2002 r. - stacja paliw (jedyna w Budziwoju, skrzyżowanie ul. Jana Pawła II z ul. Słowiczą) i Gospodarstwo Agroturystyczne Dębinówka z prywatnym domem usług socjalnych dla osób starszych i samotnych. Jest także Budziwój pierwszą wsią gminy, w której wprowadzono nazwy ulic, porządkując w ten sposób numerację domów. Swoje nazwy otrzymały 34 drogi gminne i 6 powiatowych. Z pewnością za miejscową atrakcję turystyczną uznać można pierwszą w okolicach Rzeszowa hodowlę strusi, a także bogaty zbiór dawnych przedmiotów codziennego użytku, zgromadzony przez Emila Pizłę. Od 2001 r. działa Towarzystwo Miłośników Budziwoja.

W centrum wsi, przy skrzyżowaniu dróg, stoi kapliczka zwana "Figurą", powstała z fundacji Pawła i Katarzyny Jopków w 1882 r. W pobliżu znajduje się stara szkoła (1898-99) - obecnie własność prywatna, oraz nowa szkoła - zbudowana w 1962 r., rozbudowana w 1970 r. W centrum wsi stoi Dom Ludowy, wybudowany w latach 1937-38, kilkakrotnie remontowany. Oprócz sali widowiskowej mieści się tu Wiejski Ośrodek Zdrowia. Przy drodze do Przylasku (Zagumnie) znajduje się "stary" kościół pw. MB Śnieżnej i nowy, oddany do użytku w kwietniu 2002 r. Na wzniesieniu, przy odgałęzieniu drogi do Rzeszowa stoi pomnik Grunwaldu postawiony w 1910 r. dla uczczenia zwycięstwa pod Grunwaldem.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).

HERMANOWA
Wieś leżąca na Pogórzu Dynowskim, 2 km na południe od Tyczyna - sąsiaduje z Tyczynem od północy, od wschodu z Tyczynem, Kielnarową i Nowym Borkiem (gm. Błażowa), od południa z Lubenią i Straszydlem, od zachodu z Budziwojem. Hermanowa ma najbardziej z wszystkich miejscowości gminy urozmaiconą rzeźbę terenu - rozciąga się wzdłuż głębokiej doliny potoku dawniej nazywanego Lubień, teraz Hermanówka (dopływem Strugu). Pobliskie wzgórza, ku południowi coraz wyższe, wznoszą się na wysokość 320-370 m n.p.m. Najwyższe wzniesienie, w okolicy Przylasku, ma wysokość 384 m n.p.m. Teren Hermanowej pełen jest parowów i rozpadlin, wiele jest zagajników i całkiem sporych skupisk drzew, a południowej części wsi zachowały się dwa duże kompleksy leśne.
  Hermanowa jako samodzielna wieś pojawiła się dość późno w porównaniu z sąsiednimi wsiami. W 1450 r. była jeszcze niewymienionym z nazwy przedmieściem Tyczyna. Samodzielną wsią jest od 1478 r. Przez kolejne wieki należała do dóbr tyczyńskich. Była własnością szlachecką, w XV i XVI w. należała do rodu Pileckich. W tym okresie była wsią dobrze zagospodarowaną, w 1515 r. uprawianych było 15 łanów (ok. 330-390 ha).
Następujące po sobie najazdy hord tatarskich w XVII w. poczyniły znaczące szkody w gospodarce wsi i znacznie ją zubożyły. W 1668 r. Hermanowa miała "grunty i pastwiska średnie". Jedna część wsi była w dzierżawie Pietruskiego. Był tu dwór, folwark, browar, młyn korzecznik o 1 kamieniu, 2 sadzawki, karczma. Kmieci było 5, a pustych osiadłości kmiecych 7. Drugą część wsi dzierżawił Szaniawski. W tej części znajdował się dwór i folwark, rolę uprawiało 6 kmieci, a 6 osiadłości stało pustych. Pierwszy z tych folwarków (w Dolnej Hermanowej) funkcjonował do zakończenia II wojny światowej, kiedy został rozparcelowany. Drugi folwark (Hermanowa Górna) przestał istnieć na początku lat 90-tych XIX stulecia. Nie pozostały po nim żadne ślady.
  W połowie XIX w. właścicielem Hermanowej został Henryk Jędrzejowicz, którego staraniem we wsi wybudowano (w 1845 r.) drewniany budynek jednoklasowej szkoły. W drugiej dekadzie XX w. szkoła była placówką 5-klasową i za patronkę miała królową Jadwigę. Dopiero w 1928 r. drewniany, ciasny budynek zastąpiony został murowanym, znacznie większym i przestronniejszym.
  Obecnie Hermanowa jest wsią rozległą, gęsto zabudowaną wzdłuż drogi z Tyczyna do Straszydla, z licznymi przysiółkami i grupami domostw usadowionych na okolicznych wzgórzach i w dolinkach. Zasadnicza część wsi, skupiona w dolinie Hermanówki, dzieli się na Hermanową Górną i Dolną. Po wschodniej stronie doliny leżą przysiółki Żarnowiec, Kamieniec i Przymiarki, a nieco dalej na południe - Czerwonki Hermanowskie. W południowej części wsi, na wzniesieniach znajdują się zabudowania przysiółków: Skotnik, Żmijówka, rozległe Łazy. Po stronie zachodniej leżą Pańskie Pola, Olszowiec, Gradkowiec i Babi Dół oraz Przylasek, w części należący do sąsiedniego Budziwoja.
  Hermanowa, jak niewiele wsi gminy Tyczyn, ma kilka związanych ze swoją historią legend i podań ludowych. Pierwsze dotyczy nazwy wsi, która zapewne pochodzi od imienia pierwszego zarządcy - Hermana, z czasów gdy nieliczne domostwa i słaba gospodarka nie wystarczały do zyskania statusu samodzielnej osady. Mają też swoje legendy przysiółki Babi Dół i Czerwonki.
Babi Dół było to miejsce na uboczu, wśród bagien, w kotlinie wśród pól, do czasów parcelacji dworu w roku 1936 zupełnie niezamieszkane. Są tam ślady jakichś zabudowań, stare drzewa owocowe. Jedna z legenda o Babim Dole mówi, że miejsce to otrzymało taką nazwę po wypadku wciągnięcia kobiety przez bagno, utworzone w jednym z głębokich zapadlin, gdzie utonęła idąc do źródła po wodę. Druga legenda, znacznie bardziej popularna, nawiązuje do czasów tatarskich najazdów. Gdy mężczyźni szli walczyć, podobno w tym miejscu ukrywały się kobiety i dzieci wraz z dobytkiem. Wprawdzie schronienie okazało się szczęśliwe, lecz miejsce to przez lata uznawane było za niezbyt przyjemnie; podobno miało tu straszyć. Jeszcze inne podanie nawiązuje do owego "straszenia". Otóż, podobno niegdyś był tu jakiś klasztor, kościół czy kaplica.
  Również do wydarzeń z okresu najazdu hord tatarskich nawiązuje legenda, która tłumaczy pochodzenie nazwy Czerwonki. Podobnie jak w Babim Dole, tu także była kryjówka miejscowej ludności. Ci biedacy nie ustrzegli się jednak tragicznego losu: gdy zostali przez Tatarów znalezieni, uciekali na pobliskie zalesione wzgórze, gdzie szukali schronienia między drzewami. Niewielu jednak to się udało. Większość Tatarzy wyrżnęli, a cała góra stała się czerwona od krwi.
Jeszcze inne wyjaśnienie nazwy Czerwonki wzięło się z występowania - w lesie ok. 200 m na północ od drogi, wzdłuż której przebiega granica między gminą Tyczyn a gminą Błażowa - pokładów ochry. Jest to samorodnie występująca kopalina zaliczana do żelazistych pigmentów mineralnych, o czerwonobrązowej barwie. Badania geologiczne pokrywy ochrowej rozpoczęto wprawdzie dopiero w 1982 r., ale istniała ona zapewne tu od wieków, barwiąc koryto przecinającego wzgórze potoku na czerwony kolor.
  Dzisiejsza Hermanowa zabudowana jest głównie nowymi, willowymi domami. Ze starej zabudowy zostało zaledwie parę domów z początku XX-stulecia. W centrum wsi znajduje się nowa szkoła podstawowa z nową salą gimnastyczną połączone z wyremontowanym gruntownie budynkiem starej szkoły. Obok Dom Ludowy oddany do użytku w 1993 r. W górnej części wsi, na terenie przysiółka Skotnik, znajduje się kościół parafialny pw. Matki Bożej Niepokalanej. Świątynia powstała w latach 1983-85, poświęcona była w 1984 r., a rok późnej ustanowiono parafię wydzieloną z parafii Tyczyn. W południowej części wsi obejrzeć można odkrywkę skalną utworzoną w wyniku prowadzonej tu eksploatacji kamienia.
Hermanowa liczy 2 291 mieszkańców (wg danych na koniec 2003 roku), we wsi znajdują się 602 gospodarstwa domowe, w tym 291 gospodarstw rolnych; 37 domów stoi pustych. Wieś zajmuje obszar o powierzchni 1 731 ha, z czego 1 103 ha to użytki rolne (stanowią 67%), a lasy ok. 494 ha (28% powierzchni). Na terenie wsi działa 79 podmiotów gospodarczych.
Przylasek ze Studzionką
Na południowo-zachodnim krańcu Hermanowej, na rozległym wzniesieniu o wysokości 384 m n.p.m., rozlokowały się domy przysiółka Przylasek. Wzniesienie to podobno nazywano kiedyś Łysą Górą, a na jego szczycie stała wieża triangulacyjna. Prawdopodobnie było to miejsce pogańskiego kultu zmarłych.
  Poniżej pobudowanych na wzgórzu domów, rozciąga się duży las, powszechnie nazywany Przylaskiem. Jest to bardzo popularne wśród mieszkańców Rzeszowa miejsce wycieczek "na łono natury". Przez Przylasek prowadzi lokalna droga z Budziwoja do Hermanowej, zbudowana w 1974 r. (dawniej nosiła patetyczną nazwę "droga trzydziestolecia" - dla uczczenia 30 rocznicy wydania manifestu PKWN). Pamiątką z tamtych lat jest niepozorny obelisk pomiędzy domostwami, ustawiony z okazji wybudowania w czynie społecznym trzechsetnego kilometra dróg na terenie ówczesnego powiatu rzeszowskiego. Przy drodze jest zatoczka do parkowania, a nieco w głębi lasu, na tzw. Wapienniku, w wyrobisku dawnego kamieniołomu, urządzono w 1977 r. pole biwakowe. W Wapienniku na przełomie XIX i XX w. z wydobywanych tu margli wypalano wapno, co potwierdziło dokonane tu w 1965 r. znalezisko - piec wapienny. Znaleziono go podczas urządzania tu kamieniołomu, z którego wydobywano kamień na budowę dróg.
  W pobliżu starego kamieniołomu, na skraju lasu, znajduje się kapliczka Matki Bożej oraz źródełko, które powszechnie nazywane jest Studzionką. Kapliczka od wieków była miejscem kultu, a woda ze źródła uznawana była za leczniczą. Mówiono o niej "pomocna woda", gdyż pomagała w leczeniu wielu dolegliwości, a także "żywa woda" - gdyż jeszcze kilkadziesiąt lat temu była ona faktycznie lekko zmineralizowana.
Przy źródełku od dawna stała drewniana, niepozorna kapliczka - przednia jej część z obrazem Matki Bożej obejmowała źródełko, a lustro wody wypełniającej prawie całą tę cześć było równe z poziomem wody. Nadmiar wody wypływał na zewnątrz, dając początek strumieniowi. Wejściowa część kapliczki miała daszek oparty na słupach. Obraz przedstawia Matkę Bożą z Dzieciątkiem, z boku, z jednej strony, patrzy siedzący na wężu mężczyzna, z drugiej - Anioł gasi płomienie w murowanym budynku. Druga część kapliczki (zachodnia) była otwarta, na słupach. Historia kapliczki nie jest znana. Jedno z podań głosi, że pierwszą drewnianą kapliczkę ustawili tu mieszkańcy niedalekiego Gradkowca - w podzięce za uratowanie życia podczas tatarskich najazdów. Według innego, gospodarz szukał bydła w lesie, znalazł je przy źródełku i tam zbudował kapliczkę. Być może jednak, nie mogąc sobie wytłumaczyć pochodzenia "cudownych", leczniczych właściwości tryskającej ze źródełka wody, ludzie ustawili obok kapliczkę.
  W czasach po II wojnie światowej miejsce to było nieco zapomniane, a kapliczka mocno zniszczona. Dopiero w połowie lat 60-tych powstała tu murowana kapliczka z zadaszeniem wspartym na słupach. Obok powstało nowe ujęcie wody  - studzienka z betonowych kręgów. Budowa finansowana była w całości ze środków prywatnych. Kapliczka poświęcona została w 1966 r.
Obecna kaplica jest kolejną, zbudowaną w 1995 r. Nie udało się też zachować wiszącego wewnątrz od wieków obrazu Matki Bożej - kilkakrotnie nieumiejętnie przemalowany nie nadawał się już do eksponowania. Nowy obraz Matki Bożej Studziańskiej namalował artysta Mariusz Lipieński według starego pierwowzoru. Przy studzience zainstalowano pompę. Administratorem obiektu jest parafia rzymskokatolicka w Hermanowej. Więcej informacji na temat kapliczki i parafii w Hermanowej można znaleźć pod adresem http://hermanow.rzeszow.opoka.org.pl.
  W kapliczce przez wiele lat nie odprawiano mszy św. ani liturgicznych nabożeństw. Jedynie w Poniedziałek Wielkanocny, a także w maju, czerwcu i październiku schodzili się tam ludzie z okolicy na śpiewy i modlitwy. Od 25 lat, w okresie od maja do października, w kaplicy odbywają się popołudniowe niedzielne nabożeństwa. Uczestniczą w nich tłumy wiernych, głównie przyjezdnych. Nową tradycją jest Droga Krzyżowa odprawiana w Wielki Piątek oraz lipcowe msze, podczas których następuje poświęcenie rowerów, a główną intencją jest bezpieczeństwo cyklistów. Również i te msze przyciągają wielu mieszkańców okolicy.
Wprawdzie z biegiem lat skład chemiczny wody w źródełku uległ istotnym zmianom, a woda uległa demineralizacji i dzisiaj jest to już tylko dobra woda pitna, nieustannie przyjeżdżają po nią mieszkańcy okolicznych miejscowości, wierząc w jej od dawien dawna posiadaną dobrą moc. Jest to przy tym miejsce pełne uroku.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


KIELNAROWA
Wieś położona na Pogórzu Dynowskim, od zachodu graniczy z Tyczynem, od wschodu z Borkiem Starym, od południowego wschodu z Hermanową, od północy z Matysówką, a od północnego wschodu z Chmielnikiem. Zajmuje obszar o bardzo nieregularnym kształcie. Środkiem wsi, szeroką doliną, przewija się Strug, do którego na wschodnim krańcu wpada rzeka Chmielnik. Po obu stronach doliny wznoszą się pasma łagodnych wzgórz, sięgających 320-360 m n.p.m. Na zboczach wzgórz rosną zagajniki i większe skupiska drzew, sporo tu małych potoków, płynących parowami i dolinami.
  Po obu stronach doliny, na zboczach wzgórz usadowiły się liczne przysiółki. W północnej części wsi leżą przysiółki Łany Kielnarowskie i Wólka Kielnarowska, we wschodniej - nad rzeczką Chmielnik - Obszary Kielnarowskie. Południowa część wsi, leżąca po drugiej stronie rzeki Strug nazywana jest Za Wodą (lub Zawodzie). Część ta nie miała bezpośredniego drogowego połączenia z resztą wsi, dopiero w 1999 r. oddany został do użytku nowy most wraz z częścią drogi dojazdowej. Po tej stronie Strugu leżą przysiółki: Zagrody (łączące się z Zagrodami będącymi ulicą Tyczyna), a także - na wysokim wzniesieniu - Królka, Dalnica i Czerwonki Kielnarowskie.
W porównaniu z sąsiednimi miejscowościami, Kielnarowa jako samodzielna wieś powstała dość późno. W 1450 r. była ona jeszcze przedmieściem Tyczyna niewymienionym z nazwy. Nazwa Kielnarowa pojawia się w roku 1478. Wieś wchodziła w skład dóbr tyczyńskich. Spis inwentarza miasta Tyczyna i majętności, przeprowadzony w 1668 r. tak opisuje stan Kielnarowej: "Położenie tej wsi w dolinie między górami, grunty miernie urodzajne". Wieś była wtedy w dzierżawie Grodzkiego (wcześniej dzierżawił ją Łazowski), a druga część wsi w dzierżawie Paula Biechowskiego. W pierwszej części był dwór, folwark, browar, gorzelnia. W drugiej także był dwór i folwark. Sporządzana w sto lat później, głównie dla celów katastralnych, Metryka Józefińska (1785/87) wymienia w Kielnarowej nadal dwa dwory i folwarki. W początkach XIX w. majątek w Kielnarowej był w posiadaniu Odrowąż-Pieniążków, a później Zbyszewskich. Folwark rozparcelowano w początkach XX w.
Kielnarowa znana była w okolicy ze swoich kamieniołomów. Stąd wydobywano kamień na potrzeby rzeszowskiego zamku, a w XIX w. tutejszy budulec umacniał fundamenty wielu miejskich kamienic. Ślady tych dawnych wyrobisk odnaleźć można jeszcze w rozpadlinach przysiółka Wólka Kielnarowska. Na stoku jednego z okolicznych wzniesień funkcjonowała także kopalnia lignitu, odmiany węgla brunatnego o dobrze zachowanej strukturze drzewa.
Pod koniec XIX w. wieś była całkiem sporą osadą: miała 1 209 mieszkańców. Była tu szkoła założona w 1862 r. Obecnie Kielnarową zamieszkuje 1 741 osób (wg danych na koniec 2003 roku). Wieś zajmuje obszar 1 338 ha, z czego 807 ha to użytki rolne (60%), a 233 ha to lasy. Na terenie wsi istnieje 516 gospodarstw domowych, w tym 263 gospodarstw rolnych, 46 domów jest niezamieszkanych. Działa tu 65 podmiotów gospodarczych.
Najstarsza część Kielnarowej tworzy gęstą zabudowę wzdłuż głównej drogi przez wieś. Zachowało się tu jeszcze kilkadziesiąt drewnianych domów i wiejskich zagród z XIX lub początków XX w. Jest też kilka starych kapliczek. Pośrodku wsi znajduje się Dom Ludowy (1968) i remiza OSP. W pobliżu stoi Dom Nauczyciela, mieszczący się w starej szkole. Nieopodal widać szkołę podstawową oddaną do użytku w 1964 r., a powyżej kościół parafialny pw. Wniebowstąpienia Pańskiego. Świątynia wybudowana została w latach 1986-87, a parafię utworzono w 1997 r.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


MATYSÓWKA
Wieś, mimo niedalekiej odległości od Tyczyna (4 km na północny wschód), leży znacznie bliżej Rzeszowa. Położona jest na terenie pagórkowatym, wznoszącym się do 333 m n.p.m. i ok. 160 m nad doliną Wisłoka. Ma bardzo urozmaiconą rzeźbę terenu - wijący się między domostwami potok Matysówka płynie w głębokim, zadrzewionym parowie. Po bokach wyżłobionej przez potok doliny ulokowały się domostwa. Główna zabudowa wsi ciągnie się po prawej stronie doliny, wzdłuż drogi prowadzącej z Zalesia do najwyższego krańca wsi - Działów. Po lewej stronie doliny leży część wsi zwana II Strona.
  Matysówka od zachodu graniczy z Rzeszowem i Białą, od południa z Tyczynem i Kielnarową, od wschodu z Chmielnikiem, od północy ze Słociną. Wieś rozciąga się nad potokiem Matysówka, który po przepłynięciu Zalesia, na terenie Białej wpada do Strugu.
Pierwsza pisana wzmianka o Matysówce pochodzi z 1423 r., z dokumentu Władysława Jagiełły. Król przekazywał czasowo własność dóbr tyczyńskich, w tym także Matysówki, Janowi z Jiczyna - pasierbowi swej trzeciej żony, Elżbiety. Wieś z całą pewnością była lokowana na prawie niemieckim, bo sądowe dokumenty z 1425 r. wymieniają sołtysa Mikołaja, który wraz w wójtem Tyczyna i sześcioma okolicznymi sołtysami, wchodził w skład tyczyńskiego sądu leńskiego. W XV i XVI wieku wieś należała do rodu Pileckich, a w późniejszych wiekach do rodów Kostków, Działyńskich, Branickich i Wodzickich. Inwentarz miasta Tyczyna i majętności z 1668 r., spisany po szwedzkim potopie i najeździe Rakoczego (1657 r.), podaje, że Matysówka miała 5 łanów (ok. 110-130 ha), folwarku nie było, ale prosperowała dworska karczma. Kmieci mieszkało we wsi 22, a sług dworskich - 2. W połowie XIX wieku zabudowa Matysówki była w całości drewniana. Od początku musiało tu zapewne mieszkać sporo ludności obrządku wschodniego, gdyż w 1880 r. na 642 mieszkańców, 122 było wyznania greckokatolickiego, należących do parafii w Zalesiu. Ludność wyznania rzymskokatolickiego należała do parafii w Słocinie.
  Według legendy, nazwa wsi (w dawnych zapisach brzmi: Matyszowka) pochodzi od imienia jednego z wojów, Matysa, żyjącego tu w czasach Bolesława Chrobrego (pocz. XI w.). Obowiązkiem Matysa było pilnowanie wzgórza i w razie potrzeby palenie ognia ostrzegającego przed niebezpieczeństwem leżący w dolinie, niewidoczny z góry, rzeszowski gród. Trzej jego przyjaciele: Białek, Drabik i Słocik także mieli swoje zadania: Białek pilnował brodu na Wisłoku, Drabik przyjmował i wysyłał posłańców, Słocik organizował kryjówki dla wojska. Ponieważ był to teren przygraniczny, służba była trudna. Roiło się tu nie tyle od wrogich wojsk, co bardziej od zbójów i rabusiów. Z nimi najdzielniej dawał sobie radę Matys, organizując na nich zasadzki i pułapki. Na wzgórzu na którym sprawował kiedyś straż Matys stoi od niepamiętnych czasów krzyż, wymieniany kilkakrotnie, gdyż ulegał zniszczeniu. Jest on jakby łącznikiem pomiędzy Słociną i Matysówką, bo ta należała przez wieki do słocińskiej parafii. Mówi się też, że jest on symbolem wiary i zwycięstwa tutejszej ludności nad wrogimi siłami, które nieraz wspólnie przezwyciężali ludzie z Matysówki i Słociny.
Matysówka jest najmniejszą - liczebnie i obszarowo - wsią gminy Tyczyn. Liczy 1 157 mieszkańców (wg danych na koniec 2003 roku), zajmuje obszar ok. 530 ha, z czego 405 ha stanowią użytki rolne (76%), a 71 ha stanowią lasy. Spośród 335 gospodarstw domowych jest 96 gospodarstw rolnych, ponadto we wsi jest 29 opuszczonych (lub jeszcze niezasiedlonych) domów. W Matysówce działają 52 podmioty gospodarcze.
W centrum wsi znajduje się Dom Ludowy - gruntownie przebudowany w połowie lat 90-tych, szkoła podstawowa i kościół pw. NMP Królowej Polski (1981). Tutejsza parafia - wydzielona z parafii Rzeszów Zalesie erygowana została w 1982 r. Od kilku lat Matysówka nabiera cech podmiejskiego osiedla, ceny działek nie są tu zbyt wysokie, gmina intensywnie inwestuje w budowę mediów komunalnych, a walorem niezaprzeczalnym jest piękna okolica i dobry dojazd.
Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemysłowe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003). 


10. Zabytki pobliskich miejscowości
Budziwój
Kościół parafialny pw. Matki Bożej Śnieżnej - jest to obiekt murowany wzniesiony w latach 1905-08 na miejscu modrzewiowej kapliczki, istniejącej już w 1598 roku (z własnym cmentarzem), a rozebranej w 1902 roku. W archiwum parafialnym w Budziwoju znajduje się akt erekcyjny obecnego kościoła. W ołtarzu znajduje się obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, pochodzący prawdopodobnie z II połowy XVII w.
 
Kapliczka - wybudowana w 1882 roku, stojąca w środku wsi, na skrzyżowaniu dróg, w pobliżu kościoła, określana mianem "Figura". Na niej umieszczony jest napis "Fundatorowie Paweł i Katarzyna Jopkowie 1882 r.".

Hermanowa
Dom zarządcy miejscowego folwarku (dwór) - obiekt zlokalizowany jest w dolnej części wsi. Wybudowany został w XVIII w., przebudowany w XIX w., odnowiony w 1957 r. Jest to budynek parterowy, murowany, otynkowany, podpiwniczony, z gankiem na osi. Obecnie jest to dom mieszkalny. Nieopodal, na krawędzi skarpy, na północ od dworu stoi murowana kapliczka, pochodząca z XVIII w., niegdyś należała do zabudowań dworskich.
 
Rządcówka - znajduje się na terenie dawnego folwarku. jest to obiekt murowany, pochodzący prawdopodobnie z XVII wieku, przebudowany w XIX wieku. W 1957 roku wymieniono w nim stolarkę okienną i wyremontowano dach. Obecnie jest to dom mieszkalny.
 
Kapliczki
     w pobliżu rządcówki, murowana z XVIII w., wpisana do rejestru zabytków,
     murowana, obok domu nr 7, wzniesiona w 1836 r.,
     murowana, obok domu nr 64, wzniesiona w 1852 r.,
     św. Jana Nepomucena - wybudowana w połowie XIX w. przy drodze głównej przez wieś, niedaleko szkoły, w cieniu starych lip.

Kielnarowa
Figura Matki Bożej - ustawiona w centrum wsi, obok starej szkoły, w 1910 r. dla uczczenia 500-rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem jako Pomnik Grunwaldu.
 
Budynek rządcówki, tzw. dwór - pozostałość po zabudowaniach mieszkalnych istniejącego tu wcześniej folwarku, znajdująca się na południe od centrum wsi. Jest to budynek pochodzący XVII-XVIII w., w stylu klasycystycznym, wpisany do rejestru zabytków. Od 1904 r. należy do rodziny Dominów, a obecnie jednym ze współwłaścicieli jest znany pisarz Zbigniew Domino, autor m.in. Syberiady polskiej, bestsellera wydawniczego w 2001 r. W latach 1980-84 budynek został poddany gruntownej odnowie.
 
Szkoła - murowana, wybudowana w latach 1905-06, wyremontowana została w latach 1984-85. Obecnie mieści się w niej dom nauczyciela.
 
Stary młyn wodny - w pobliżu odgałęzienia drogi do Chmielnika. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII w., poddawany był pracom remontowym w latach: 1943, 1947 i 1983. Sam młyn od lat jest nieczynny i pozbawiony urządzeń, lecz na rzece zachowały się resztki jazu.
Kapliczki
     murowana, obok domu nr 119, wzniesiona około połowy XIX w., remontowana w 1980 r.,
     murowana, obok domu nr 399, wzniesiona w II połowie XIX w., remontowana w 1950 r.,
     murowana, obok domu nr 154, przy drodze do Chmielnika, wzniesiona w 1920 roku,
     przy drodze do Tyczyna, murowana, wzniesiona prawdopodobnie na początku XX w., rekonstruowana w 1988 r.,
     murowana, czworoboczna, dwukondygnacyjna, pochodząca z I połowy XIX w.

BOREK STARY
Sanktuarium przy zespole klasztornym o.o. dominikanów w Borku Starym usytuowane jest na zboczu wzgórza, wysoko ponad doliną Strugu, osłonięte lasem, prawie niewidoczne z drogi. Stanowi znane miejsce odpustowe; zgodnie z przywilejem papieskim z 1851 r. główny odpust przypada na 15 sierpnia, w święto Wniebowzięcia NMP.
  Sanktuarium leży na terenie parafii Borek Stary; należy do dekanatu błażowskiego i archidiecezji przemyskiej. Założone zostało w 1667 roku z fundacji Macieja Niwickiego, kanonika kolegiaty jarosławskiej i proboszcza tyczyńskiego, na miejscu dwóch kaplic - cmentarnej św. Krzyża (poświęcona w 1418 r.) i Matki Bożej (poświęcona w 1420 r.), w związku z kultem cudownego obrazu Matki Bożej. Tak jak nie jest znany autor cudownego obrazu, ani czas jego powstania, tak też od niepamiętnych czasów istniało tutaj cudowne źródełko (grota i ustawiona w niej figura Matki Bożej z Lourdes pochodzą z przełomu 1896/97 r.). Obecnie w skład Sanktuarium wchodzi też kościół pw. NMP i św. Jacka.
  Przyklasztorny kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP i św. Jacka pochodzi z przełomu XVII i XVIII w. Jego budowę rozpoczęto w 1684 r. (położenie kamienia węgielnego), w 1721 r. zakończono stan surowy, a w 1726 całość budowli. Jest to świątynia w stylu barokowym, według projektu Antoniego Bellotiego i Macieja Paitnera. Na frontonie, nad głównym wejściem do kościoła znajdują się figury św. Dominika i św. Franciszka. Jest tam także herb dominikański: VERITAS (PRAWDA) i pies z płonącą żagwią zapalający glob, data rozpoczęcia budowy -1684 i restauracji -1915. Nad południową nawą znajduje się zegar słoneczny.
  Kościół jest trzynawowy. Jego najważniejszą część stanowi prezbiterium, będące przedłużeniem nawy głównej. Znajdują się w nim trzy ołtarze ufundowane przez Józefa Zarębę Skrzyńskiego na początku XVIII w., a wykonane w Gdańsku przy współudziale artystów z Rzeszowa, Przemyśla i okolic. Ołtarz wielki - odrestaurowany w latach 1982/83 jest silnie złocony na tle czerwono-ceglastym. Za nim znajduje się przejście, którym pielgrzymi przechodzą na klęczkach. Pod mensą (stołem ołtarzowym), za haftowanym antependium znajduje się figura Zaśnięcia Matki Bożej (z połowy XVII w.) używana corocznie 14 sierpnia do tzw. pogrzebu Matki Bożej - głównego odpustu w Borku Starym, sprawowanego zwykle przy udziale metropolity przemyskiego i tysięcznych rzesz pielgrzymów. Nad mensą jest tabernakulum, a nad nim okazały tron z kołowrotem (z 1753 r.).
  Główną część wielkiego ołtarza zajmuje cudowny obraz Matki Bożej. Legenda głosi, że obraz został przywieziony w XIII w. przez nieznanego ofiarodawcę - prawdopodobnie ze Wschodu - i umieszczony w drewnianej kapliczce na wzniesieniu. Podobno miała się przed nim modlić królowa Jadwiga, prowadząca tędy wyprawę na Ruś Czerwoną. Według tradycji kościelnej obraz pojawił się w Borku ok. 1336 r. i już wówczas zasłynął cudami. Historyczne badania wskazują na to, że obraz namalowany był w Krakowie, w okresie od XV do początków XVIII w. Obecna warstwa malowidła pochodzi z XVIII w. Obraz podawano trzykrotnym przemalówkom: w połowie XVIII w., w XIX w. (po powrocie dominikanów do klasztoru - krótkotrwała kasata konwentu miała miejsce w 1821 r.) i ok. 1950 r. - wykonywał ją wtedy ludowy malarz z Brzezówki. Dopiero wykonana w 1983 r. konserwacja (i kolejna w 1993 r.) pozwoliła na fachowe zabezpieczenie istniejącej warstwy malarskiej obrazu. Sam obraz jest niewielki, prawie kwadratowy o wymiarach 74 x 67 cm. Malowany jest farbami olejnymi na desce lipowej. Maryja przedstawiona jest w półpostaci, na lewej ręce trzyma błogosławiące Dzieciątko. Szaty namalowane są w kolorach: niebieskim, zielonym i czerwonym. Całość na złoconym tle, wytłaczanym w liście oraz owoce winorośli i granatu. Na odwrocie obrazu widnieje podwójny krzyż; był to herb używany przez pierwszych władców dynastii Jagiellonów, zdobił też tarcze rycerzy herbu Pogoń. Po raz pierwszy obraz był koronowany w 1886 r., później w 1919 r. (była to pierwsza koronacja cudownego obrazu w niepodległej Polsce, dokonał jej bł. Józef Sebastian Pelczar, wówczas biskup przemyski) oraz w 1961 r. Złote korony z obrazu w Borku zostały skradzione w 1960 r. i ponownie w 1992 r.
  Obraz zasłaniający (z I połowy XVIII w.) przedstawia Matkę Bożą Różańcową. Ponad cudownym obrazem - Bóg Ojciec z rozłożonymi rękami i dwaj aniołowie trzymający koronę, powyżej obraz Wniebowzięcia NMP (z 1719 r.), po bokach dwaj aniołowie. Wokół całego ołtarza znajdują się figury świętych dominikańskich: Dominika Piusa, Katarzyny Sieneńskiej, Róży z Limy, Jacka i Tomasza z Akwinu. Ołtarz lewy poświęcony jest św. Józefowi z Dzieciątkiem, a prawy św. Wincentemu Fereriuszowi - wielkiemu dominikańskiemu kaznodziei. W kościele na uwagę zasługuje również ambona z XVIII w. (przerobiona ok. 1937 r.) oraz obrazy i ołtarze w nawach bocznych. Na ścianach wiszą współczesne stacje Drogi Krzyżowej. Organy wykonane zostały w 1847 r. przez rzemieślnika z Kańczugi. W zakrystii wiszą portrety: ks. Macieja Niwickego (z I połowy XVIII w.), który sprowadził zakon do Borku Starego i Józefa Zaręby Skrzyńskiego (z II połowy XVII  w.) - fundatora ołtarza głównego i dwóch bocznych oraz obraz Matki Bożej Szkaplerznej.
 
Budynek klasztorny ma kształt prostokąta - murowany, piętrowy, wzniesiony na miejscu drewnianego w latach 1712-1738, przebudowany w latach 1861-69, restaurowany w latach 1987-89 i w roku 1994. Klasztor połączony jest z zakrystią kościoła poprzez przewiązkę z bramą, dobudowaną w XIX w. U wejścia na teren klasztoru, w latach 1987-89 wzniesiono dzwonnicę, w której umieszczono dzwon ufundowany przez okolicznych mieszkańców.
  Do Sanktuarium należą jeszcze dwie osobne kaplice. Najwyżej usytuowana, ponad klasztorem, na szczycie wzniesienia zwanego Jasną Górą (ok. 320 m) znajduje się kaplica Matki Bożej Bolesnej, zbudowana w 1896/97 r. Kaplica stoi w miejscu pierwotnej kaplicy NMP i kościółka św. Krzyża, wzmiankowanych w 1420 r. Ze wzniesienia roztacza się piękna panorama doliny Strugu i okolicznych wzniesień, m.in. na północy widać pasmo Magdalenki, z charakterystyczną grupą drzew, skrywających kościółek św. Magdaleny w Krasnem. Poniżej - zbudowana w 1779 r. kaplica św. Anny z obrazem świętej namalowanym w XIX w., za którą od 1894 r. jest zakonny cmentarzyk.
  Wypada jeszcze wspomnieć ołtarz polowy oraz kaplicę Krzyża Świętego, stojącą na początku alejki do cudownego źródełka. Przy tym źródełku, według legendy, miała się pojawić Matka Boża. Źródło ma bardzo dobrą, lekko mineralizowaną wodę, podobno pomocną na wiele dolegliwości. Opodal znajduje się kapliczka-grota, zbudowana w latach 1896-97 z figurą Matki Bożej przywiezioną w tychże latach z Lourdes.
Więcej informacji na temat Sanktuarium można znaleźć na stronach internetowych pod adresem http://www.borekstary.prv.pl

Opracowano na podstawie materiałów Urzędu Gminy i Miasta Tyczyn oraz książki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).

 

.: Zobacz także

Administracja
Atrakcje turystyczne
Beskid Niski
Informacja Turystyczna
Kolejki wąskotorowe
Media podkarpackie
Muzea
Parki i rezerwaty
Prezentacje Gmin i Powiatów
Roweromania
Szlaki turystyczne
Twierdza Przemyśl
Uzdrowiska
Zamki Podkarpacia
Zielone granice
ZZ Biegi
Podkarpackie
Bilety Autobusowe
Bilety Lotnicze RyanAir
Bilety Lotnicze WizzAir
Ciekawe linki! Zgłoś/Dodaj
Hej! Na Grzyby!
Jaki namiot?
Mapy, Mapa OnLine
O ikonie słów kilka
Tanie Bilety Lotnicze
Turystyczna Piosenka
Wyciągi, warunki narciarskie, pokrywa, temp.
Zamek w Łańcucie
Księga gości
Forum
Galeria zdjęć
Szukaj...
Apartamenty Rzeszów
Autokar Europa
Bieszczady
Jazda Konna, Konie
Mapa Podkarpacia
Ogłoszenia Motoryzacyjne
Portal Rolniczy
Login:

Hasło:

Zapomniałem hasło

Oferty Agroturystyka | Apartamenty | Biura turystyczne | Domki letniskowe i wypoczynkowe | Hotele i Motele | Ośrodki wczasowe i wypoczynkowe | Pensjonaty i Pokoje Gościnne, Kwatery | Pola namiotowe | Przewodnicy i Piloci | Pływalnie i Baseny | Restauracje i Gastronomia | Sanatoria | Schroniska | Sklepy sportowe i turystyczne | Stadniny koni | Wędkarstwo | Wyciągi narciarskie | Wypożyczalnie i inne usługi turystyczne | Muzea | Parki | Roweromania | Szlaki turystyczne | Zamki | Grzyby | Uzdrowiska
SERWISY WSPÓŁPRACUJĄCE
         
         
Jeżeli jesteś zainteresowany współpracą z nami napisz do nas.
Copyright © Podkarpacki Portal Turystyczny & kwiateek & gate.cd 2003 - 2017 Wszelkie prawa zastrzeżone
Czas generowania strony: 0.011 secs