G?ówna Konie Bilety Lotnicze Ryanair Wizzair Wycieczki Alpy Bilety Rzeszów Mapa Podkarpacia Tanie Loty
Kamera Rzeszów Bilety Autokarowe Zdrowie i Uroda Ci??a i Poród Dieta i Odchudzanie Wypo?yczalnia Pizza Rzeszów
DODAJ OFERTE Aktualno?ci BANERY REKLAMA Prywatno?? Kontakt Foto Wycieczki Rzeszów MTB Rzeszów
Agroturystyka
Apartamenty
Biura turystyczne
Domki letniskowe i wypoczynkowe
Hotele i Motele
O?rodki wczasowe i wypoczynkowe
Pensjonaty i Pokoje Go?cinne, Kwatery
Pola namiotowe
Przewodnicy i Piloci
P?ywalnie i Baseny
Restauracje i Gastronomia
Sanatoria
Schroniska
Sklepy sportowe i turystyczne
Stadniny koni
W?dkarstwo
Wyci?gi narciarskie
Wypo?yczalnie i inne us?ugi turystyczne
Dodaj ofertę
Gdzie sp?dzisz Wakacje 2011?
Bieszczady
Beskid Niski
Pogórze
W mie?cie
U rodziny
Ze znajomymi
Wyniki :: Więcej

.: Turystyczny Szlak Gniazd Rodowych Lubomirskich

Informacje o szlaku zosta?y przekazane przez Muzeum Regionalne w Stalowej Woli, które pilotuje projekt jego utworzenia. Autorem materia?ów jest Pan Marek Wiatrowicz. Ju? nied?ugo przeka?emy kolejn? porcj? informacji o szlaku. Liczymy na jego reklamowanie w?ród turystów z innych regionów kraju a tak?e z zagranicy.
Zapraszmy do obejrzenia fotografi Adama Krzykwy wraz z mo?liwo?ci? wys?ania eKartki. Pomog? Pa?stwo w ten sposób twórcom szlaku w jego promocji.

  1. Dzieje rodu Lubomirskich
  2. Wybitne postacie
  3. Ciekawostki o Lubomirskich
  4. ?lady Lubomirskich w regionie
  5. Miejscowo?ci na Szlaku: Rzeszów
  6. ?a?cut
  7. Przemy?l - Bako?czyce
  8. Boguchwa?a
  9. Przeworsk
  10. Baranów Sandomierski
  11. Stalowa Wola Rozwadów
  12. Stara Lubowla
  13. Podoliniec
1. Dzieje rodu Lubomirskich

Pierwsze informacje o rodzie Lubomirskich pochodz? z ko?ca XIV wieku, kiedy to dostrze?eni zostaj? w ma?opolskim Lubomierzu (ok.1398). Od tej?e miejscowo?ci wywodzi si? ich nazwisko. Piecz?tuj? si? herbem Dru?yna. Nale?? do ?rednio zamo?nej, starej szlachty wyznania rzymsko-katolickiego. Rodzina nabiera znaczenia w Rzeczpospolitej na prze?omie XV i XVI wieku, ale magnackie aspiracje pojawiaj? si? dopiero pod koniec wieku XVI. 

Kariera zaczyna si? od Stanis?awa Lubomirskiego (zm. po 1570) posiadacza kilku wiosek ko?o Wieliczki, którego syn Sebastian (ok.1539-1613) piastuje ju? powa?ne godno?ci ?upana i burgrabiego krakowskiego, posiada te? kasztelanie: ma?ogosk?, bieck? i wojnick? oraz starostwa: sandomierskie, s?deckie i spiskie. Szczególnie zawiadywanie królewskimi ?upami solnymi z nadania Stefana Batorego, a tak?e uruchamianie w?asnych, sprawia, i? maj?tek Lubomirskich gwa?townie wzrasta, a tym samym pojawiaj? si? przed nimi nowe mo?liwo?ci. Sebastian pierwszy w rodzie piastuje godno?? senatorsk?. W 1593 roku kupuje za 85 tysi?cy z?otych dobra Wi?nicz, przejmuj?c przy tym niejako splendor po wygas?ym pot??nym rodzie Kmitów – zmienia przy tym nazw? herbu na „Szreniawa (?reniawa) bez krzy?a”. W roku 1595 cesarz Rudolf II potwierdza i uznaje przys?uguj?cy posesjonatowi tytu? „hrabiego na Wi?niczu” (nadany przez Karola V w 1523 r). Du?e znaczenie presti?owe i materialne ma sprawowanie urz?du starosty spiskiego.

Kolejny z rodu, Stanis?aw (1583-1649), wojewoda ruski, wojewoda i starosta krakowski, krajczy, a potem podczaszy koronny, uzyska? od cesarza Ferdynanda III (1647) dla siebie i swoich trzech synów dziedziczny tytu? ksi?cia ?wi?tego Cesarstwa Rzymskiego (S.I.R) z tytu?em „hrabiego z Wi?nicza i Jaros?awia”. S?aw? okry?o go przej?cie dowodzenia obron? Chocimia przed Turkami (1621), po ?mierci Jana Karola Chodkiewicza. Cz?onkowie rodziny zyskuj? w XVII wieku coraz wi?ksze znaczenie w Rzeczpospolitej dzi?ki powi?kszaj?cemu si? maj?tkowi, otrzymywaniu coraz wy?szych godno?ci, a tak?e dba?o?ci o w?a?ciwe maria?e zapewniaj?ce koligacje z najlepszymi rodami Królestwa (Ostrogscy, Ossoli?scy, Zas?awscy, Sanguszkowie, Zebrzydowscy, Koniecpolscy...). Stanis?aw ?eni si? z Zofi? Ostrogsk?, najbogatsz? kobiet? w Polsce i jest ju? w?a?cicielem 18 miast, 313 wsi i 163 folwarków (nie licz?c w?asno?ci cz??ciowych) w województwach: krakowskim, sandomierskim, ruskim i wo?y?skim. Jego synowie daj? pocz?tek dwóm liniom ksi???cym: „starszej” – Aleksander Micha? (zm. 1677) dziedzicz?cy maj?tki krakowskie i ruskie (bez ?a?cuta i Przeworska) oraz „m?odszej” – Stanis?aw Jerzy Sebastian (1616-1667) dziedzicz?cy maj?tki wo?y?skie i kijowskie, trzeci – Jacek Konstanty (zm.1663) umiera bezpotomnie.
Ksi??? Aleksander Micha?, koniuszy koronny i wojewoda krakowski, ?eni si? z Helen? Ossoli?sk?, a ich syn ks. Józef Karol (zm.1702) marsza?ek nadworny, potem wielki koronny, dzi?ki o?enkowi z Teofil? ks. Zas?awsk? staje si? posiadaczem bajecznej fortuny obejmuj?cej 51 miast, 973 wsie i 229 folwarków (nie licz?c w?asno?ci cz??ciowych). Ich potomek ks. Aleksander Dominik (p. 1693-1720) zostaje ordynatem ostrogskim (na nim ko?czy si? m?ska ga??? tej linii), za? córki zawieraj? ?wietne zwi?zki: Marianna z Paw?em ks. Sanguszko, marsza?kiem wielkim litewskim, a Teresa z Karolem Filipem ks. neuburskim, elektorem Palatynatu Re?skiego.

Ks. Stanis?aw Jerzy Sebastian piastuje godno?ci marsza?ka nadwornego, potem wielkiego koronnego i hetmana polnego koronnego. K?adzie wielkie zas?ugi dla kraju w okresie „potopu szwedzkiego” i wojen z Rosj? i Siedmiogrodem, by potem wywo?a? rokosz przeciwko królowi i umrze? na banicji. Z jego zwi?zków z Konstancj? z Borku Lig?ziank? oraz Barbar? Tar?ówn? przychodz? na ?wiat synowie daj?cy pocz?tek nowym liniom rodowym: ks. Stanis?aw Herakliusz (ok.1642-1702) – linii ?a?cuckiej, ks. Aleksander Micha? (zm. 1675) – linii przeworskiej, ks. Hieronim Augustyn (ok. 1647-1706) – linii rzeszowskiej, ks. Jerzy Dominik (zm.1727) – linii janowieckiej. Z czasem ogromne dobra Lubomirskich w Koronie ulegaj? stopniowo rozdrobnieniu, cho? ci?gle poszczególni ich przedstawiciele potrafi? zgromadzi? wielkie maj?tki. Szczególne wra?enie robi? niezmierzone latyfundia na Rusi, w sk?ad których wchodz? zarówno ziemie w?asne, jak i dzier?one cz?sto dziedzicznie starostwa – Lubomirscy nazywani s? wtedy „w?a?cicielami brzegu Dniestru”. Nie zmniejsza si? przy tym znaczenie rodu w Polsce, a znany jest on ju? w ca?ej Europie. Ksi???ce aspiracje si?gaj? coraz wy?ej. Stanis?aw Herakliusz jest podstolim koronnym, potem marsza?kiem nadwornym i wielkim, lecz ju? jego syn Jan Teodor Konstanty (1683-1745), wojewoda krakowski, marzy o królewskiej koronie po ?mierci Augusta II Mocnego. Hieronim Augustyn dzier??cy kolejno godno?ci: chor??ego wielkiego koronnego, podskarbiego nadwornego, wojewody i kasztelana krakowskiego, a wreszcie hetmana polnego i wielkiego, by? uwa?any za najpowa?niejszego polskiego kandydata do tronu po zgonie Jana III, u którego boku walczy? pod Wiedniem i Parkanami. Sam nie spe?niwszy marze? nieco iluzorycznie zamy?la? o koronie, tym razem w?gierskiej, dla swojego syna Jerzego Ignacego (1687-1753). On sam stan?? pó?niej u boku swego kuzyna Jana Teodora, pragn?c, aby korona polska spocz??a na skroniach którego? z nich.

Lubomirscy s? ju? w tym czasie obywatelami Europy, cz?sto podró?uj?, utrzymuj? rezydencje w Dre?nie, Wiedniu, Pary?u, we W?oszech, Anglii i Szwajcarii. Przyjmowani byli w naj?wietniejszych salonach i na monarszych dworach, sami podejmuj? u siebie najwybitniejsze osobisto?ci epoki. Wyró?niaj?cymi si? w rodzie postaciami s? Stanis?aw Lubomirski (ok.1720-1783), stra?nik i marsza?ek wielki koronny, który oprócz w?asnych maj?tno?ci, okaza? si? ?wietnym administratorem stolicy kraju, a tak?e jego ?ona El?bieta (Izabela) z Czartoryskich, kobieta prawdziwie ?wiatowa, obdarzona wieloma talentami.

Od czasu zaborów, s?abo?? kraju i zam?t polityczny, jaki wtedy zapanowa? sprawia?y, i? Lubomirscy przestali zajmowa? najwy?sze stanowiska w pa?stwie, ale ci?gle odgrywali w nim znacz?c? rol?. Rodowe w?o?ci znajdowa?y si? teraz w ró?nych pa?stwach, lecz magnaci nie mieli w zwi?zku z tym wi?kszych problemów, bowiem ich ksi???ce tytu?y i prawa bez trudu zosta?y uznane przez dwory w Wiedniu i Petersburgu. Wykazywali aktywno?? polityczn? i gospodarcz? na gruncie lokalnym, cz?sto udzielaj?c si? w ró?nych organizacjach i stowarzyszeniach, a nawet kandyduj?c do parlamentu. Szczególn? postaci? sta? si? ks. Zdzis?aw (1865-1943) – prezydent Warszawy w latach 1915-17, cz?onek Rady Regencyjnej 1917-18, senator RP 1918-38.

Pierwsza wojna ?wiatowa spowodowa?a znaczne straty w maj?tno?ciach Lubomirskich, lecz dopiero drugi ?wiatowy konflikt doprowadzi? do ruiny rodow? w?asno??. Jak wszyscy posiadacze Lubomirscy utracili swoje maj?tki, wielu z nich pad?o ofiar? represji politycznych, wi?kszo?? wyjecha?a za granic?.

Przez cztery wieki aktywnej obecno?ci w dziejach Rzeczpospolitej, Lubomirscy pozostawili swój trwa?y ?lad w jej historii. Piastuj?c najwy?sze godno?ci wp?ywali na losy ojczyzny, wykazywali si? patriotyzmem i m?stwem bior?c udzia? w wielu wojennych kampaniach, zarz?dzaj?c maj?tkami w?asnymi i królewskimi wp?ywali na rozwój gospodarczy kraju, byli mecenasami nauki i sztuki, fundowali szko?y i instytucje naukowe, wznosili wspania?e rezydencje i ?wi?tynie, wspierali artystów i gromadzili ich dzie?a. Ród Lubomirskich da? Polsce polityków, wodzów, ?o?nierzy, mecenasów, filantropów, literatów, naukowców i artystów.



2. Wybitne postacie

Sebastian Lubomirski (ok.1539-1613) – ?upnik krakowski, burgrabia krakowski, kasztelan ma?ogoski, biecki, wojnicki, starosta sandomierski, sandecki, spiski. Twórca splendoru i maj?tno?ci rodu. Dziedzic kilku wiosek w okolicy Wieliczki, dorobi? si? wielkiego maj?tku zarz?dzaj?c królewskimi ?upami solnymi, a tak?e zak?adaj?c prywatne kopalnie na wykupywanych gruntach. Pierwszy w rodzinie senator Rzeczpospolitej. Zakupi? dobra wi?nickie i otrzyma? cesarskie potwierdzenie zwi?zanego z nimi tytu?u hrabiowskiego.

Stanis?aw Lubomirski (1583-1649) – hrabia, dziedzic dóbr wi?nickich, na skutek o?enku z Zofi? Ostrogsk? posiadacz dóbr na Rusi, Wo?yniu i w Ma?opolsce, naby? te? ?a?cut; krajczy koronny, podczaszy koronny, wojewoda ruski, wojewoda i starosta krakowski. Gruntownie wykszta?cony, jeden z najbogatszych magnatów Rzeczpospolitej. Wojenn? s?aw? zyska? przejmuj?c dowodzenie obron? Chocimia przed Turkami (1621), po ?mierci Jana Karola Chodkiewicza. Nie posiadaj?c wielkich talentów militarnych, znakomicie potrafi? rozpropagowa? swe przewagi. Otrzyma? od cesarza dziedziczny tytu? ksi?cia S.I.R. (?wi?tego Cesarstwa Rzymskiego). Odnowi? zamek w Wi?niczu, za?o?y? miasto Nowy Wi?nicz, zbudowa? rezydencj? w ?a?cucie, ufundowa? kolegium Pijarów w Podoli?cu.

Jerzy Sebastian Lubomirski (1616-1667) – ksi??? S.I.R., posiadacz dziedzicznych dóbr ?a?cuckich i przeworskich oraz kluczy na Wo?yniu i Kijowszczy?nie, w posagu otrzyma? dobra rzeszowskie (Konstancja z Lig?zów) oraz janowieckie (Barbara z Tar?ów). Jeden z najbogatszych magnatów w Rzeczpospolitej. Wykszta?cony i utalentowany, przy tym gwa?towny i despotyczny. Marsza?ek wielki koronny i hetman polny. Zas?yn?? jako wódz w czasach „potopu szwedzkiego”, potem rozbi? wojska rosyjsko-kozackie pod Cudnowem (1660). Wyst?pi? przeciw planom stronnictwa dworskiego d???cego do wzmocnienia w?adzy królewskiej i okrzykni?ty zdrajc? zosta? skazany na ?mier?, utrat? czci i maj?tku. Wywo?a? rokosz i pobi? wojska królewskie pod Cz?stochow? i M?twami. Pogodzi? si? z królem, lecz nie doczekawszy zatwierdzenia u?askawienia zmar? na banicji we Wroc?awiu.

Hieronim Augustyn Lubomirski (ok.1647-1706) – ksi??? S.I.R., dziedzic dóbr rzeszowskich. Piastowa? urz?dy: chor??ego koronnego (1676), marsza?ka nadwornego (1683), podskarbiego wielkiego koronnego (1693), hetmana polnego, potem wielkiego koronnego i kasztelana krakowskiego (1702). Bra? czynny udzia? w kampanii przeciwko Turkom; przyczyni? si? do zwyci?stwa pod Bratys?aw?, walczy? pod Wiedniem (pierwszy dotar? do obozu Tatarów) i Parkanami. Po ?mierci Jana III Sobieskiego by? najpowa?niejszym polskim kandydatem do królewskiej korony. Jego chwiejna postawa podczas wojny pó?nocnej przyczyni?a si? do kl?ski Augusta II w bitwie pod Kliszowem (1702) – zostawi? wtedy Rzeszów na pastw? Szwedom, a potem Sasom. Maj?c nadziej? na obj?cie tronu stan?? po stronie króla szwedzkiego Karola XII, nie spe?niwszy marze? sta? si? ponownie stronnikiem Augusta II Mocnego. Po ?mierci w 1706 pochowany zosta? w rodowej nekropolii w Wi?niczu, za? urn? z jego sercem z?o?ono w ko?ciele Pijarów w Rzeszowie.

Stanis?aw Herakliusz Lubomirski (ok.1642 –1702) – ksi??? S.I.R., dziedzic dóbr ?a?cuckich, od Jana III Sobieskiego za zas?ugi otrzyma? klucze w Ujazdowie i Czerniakowie. W m?odo?ci zwiedzi? Europ?. Wszechstronnie wykszta?cony my?liciel, poeta i pisarz (pseudonimy: Mirobulios Tessalinus, Stanislaus Lysimachus Eques Polonus) – nazywany „polskim Salomonem”. Autor ?aci?skich traktatów „Adverbia moralia” i „De vanitate consiliorum”, poematów „Orfeusz”, „Tobiasz wyzwolony”, komedii „Lopes” i „Don Avares” oraz znakomitych „Rozmów Artyaksesa i Ewandra”. Aktywnie uczestnicz?cy w ?yciu politycznym, cho? niestabilny w pogl?dach (stronnik Jana III, potem lawiruj?cy mi?dzy Francj? i Austri?), pose? na sejm i marsza?ek izby. Od 1676 marsza?ek wielki koronny. Wybitny mecenas sztuki. W swej rezydencji (obecny Zamek Ujazdowski) utrzymywa? sta?y teatr, a w pobli?u wzniós? pawilon wypoczynkowy ze stylow? ?a?ni? (w tym miejscu król Stanis?aw August wzniós? potem zespó? pa?acowo-parkowy ?azienki). Ufundowa? per?? architektury barokowej klasztor i ko?ció? Bernardynów na Czerniakowie (arch. Tylman z Gameren).

Stanis?aw Lubomirski (ok.1720-1783) ksi??? S.I.R., od 1752 stra?nik wielki koronny, od 1766 marsza?ek wielki koronny. Zdobywa? wykszta?cenie w Akademii Tury?skiej, podró?ach po Europie, na dworze królewskim oraz w rodzinnym domu w Dre?nie, gromadz?cym doskona?e towarzystwo. W?a?ciciel dóbr ?a?cuckich. Nie dosta? w spadku wielkiego maj?tku, lecz doszed? do niego w wyniku tzw. transakcji kolbuszowskiej (podzia?u ordynacji ostrogskiej) oraz o?enkowi z El?biet? (Izabell?) z Czartoryskich. Po?o?y? wielkie zas?ugi na rzecz miasta sto?ecznego Warszawy. Znakomicie zarz?dza? stolic?, wykona? pomiary miasta, dba? o stan dróg, mostów i ?cieków, poprawi? bezpiecze?stwo – w?asnym sumptem wystawi? chor?giew w?gierskiej policji, sprawowa? bardzo sprawiedliwe s?dy, bardzo rzadko wymierzaj?c kar? ?mierci. W uznaniu zas?ug otrzyma? od Stanis?awa Augusta specjalny medal honorowy. Dzia?acz Familii, wiernie stoj?cy u boku swego te?cia Augusta Czartoryskiego, zabiega? o pogodzenie króla Stanis?awa Augusta z konfederatami barskimi. Po I rozbiorze pozostawa? w gronie magnackiej opozycji przeciw królowi.

El?bieta (Izabella) z Czartoryskich Lubomirska (1736-1816), ksi??na, córka wojewody ruskiego Augusta Czartoryskiego i Marii Zofii z Sieniawskich. Posiadaczka rozleg?ych w?o?ci – po ?mierci m??a, najbogatsza kobieta w Polsce. Wychowana w post?powych i o?wieconych kr?gach „Familii”. Obdarzona siln? osobowo?ci?, ambitna, o szerokich zainteresowaniach, posiadaj?ca du?y urok osobisty. M?odzie?cze uczucie ??czy?o j? ze Stanis?awem A. Poniatowskim, lecz z woli ojca musia?a po?lubi? Stanis?awa Lubomirskiego. Zafascynowana nieco utopijnymi idea?ami, ci?gle poszukiwa?a nowych wra?e? podró?uj?c po kraju i Europie. Gromadzi?a dzie?a sztuki, ozdabia?a swe rezydencje, spotyka?a si? z intelektualistami i artystami, utrzymywa?a bibliotek?, teatr i zespó? muzyczny. Wykazywa?a si? przy tym du?ym wyczuciem i smakiem estetycznym – potrafi?a ??czy? angielski komfort z francusk? elegancj?. Dzi?ki swej pozycji i maj?tkowi mo?liwo?ci mia?a niemal nieograniczone. W ?yciu prywatnym ch?odno traktowa?a swoje córki, wielkim sentymentem obdarzaj?c wychowanka, ks. Henryka Lubomirskiego. W swych maj?tno?ciach wprowadza?a nowoczesn? gospodark? kapitalistyczn?. ?wiadoma swej pozycji, ale i odpowiedzialno?ci twardo egzekwowa?a wszystkie nale?no?ci od poddanych, lecz jednocze?nie dba?a o szerzenie o?wiaty, opiek? zdrowotn? i socjaln?. By?a jedn? z najbardziej ustosunkowanych i wp?ywowych kobiet epoki.

Henryk Ludwik Lubomirski (1777 – 1850) ksi??? S.I.R., wychowanek „ksi??nej marsza?kowej” El?biety (Izabeli) z Czartoryskich Lubomirskiej, spadkobierca dóbr przeworskich, organizator ordynacji przeworskiej. Wybitny kolekcjoner dzie? sztuki. Na mocy porozumienia z Józefem Maksymilianem hr. Ossoli?skim, za?o?y? Muzeum Ksi???t Lubomirskich, wchodz?ce w sk?ad Ossolineum we Lwowie, i przekaza? mu swoje zbiory obrazów, rysunków, medali, monet i broni (m.in. rysunki Rembrandta i Dürera). Dziedzicom na Przeworsku przys?ugiwa?o dziedziczne stanowisko kuratora literackiego Ossolineum.

Jerzy Henryk Lubomirski (1817-1872) ksi??? S.I.R., I ordynat przeworski, cz?onek dziedziczny austriackiej Izby Panów, polityk galicyjski. Pos?owa? do parlamentu wiede?skiego oraz na galicyjski sejm krajowy. W 1848 roku bra? udzia? w zje?dzie s?owia?skim w Pradze – by? zwolennikiem austroslawizmu. Piastowa? godno?? kuratora Ossolineum.

Jan Tadeusz Lubomirski (1826-1908) ksi??? S.I.R., historyk, dzia?acz spo?eczny, wydawca. Wspó?za?o?yciel w 1875 roku Muzeum Przemys?u i Rolnictwa w Warszawie.

Zdzis?aw Lubomirski (1865-1941) ksi??? S.I.R., dzia?acz spo?eczno-polityczny, prezes Centralnego Komitetu Obywatelskiego. W latach 1916-17 by? prezydentem Warszawy. Nale?a? do Rady Regencyjnej, namiastki w?adzy najwy?szej w Królestwie Polskim, utworzonej przez Niemcy i Austro-W?gry, maj?cej pe?ni? funkcj? do czasu powo?ania króla lub regenta, która zosta?a rozwi?zana w listopadzie 1918 r oddaj?c w?adz? w r?ce Naczelnika Pa?stwa Józefa Pi?sudskiego.



3. Ciekawostki o Lubomirskich

Lubomirscy piecz?towali si? herbem Dru?yna, którego nazw? zmieniono na Szreniawa (?reniawa) bez krzy?a. Przy?wieca?y im dewizy: „Nil conscinere sibi” i „Patriam versus”.

Tytu? hrabiowski S.I.R. (Rzeszy) z przydomkiem „na Wi?niczu” przypad? Lubomirskim w udziale w zwi?zku z posiadaniem przez Sebastiana (ok. 1539-1613) dóbr wi?nickich, do których dziedziczny tytu? przynale?a? z nadania cesarza Karola V (15 II 1523) [Bestatigung und Anerkennung Karl V d.d. 15. Febr. 1523 seinen Vorfahren verliehenen Reichsgrafenstandes als Graf zu Wi?nicz]. Uzna? i potwierdzi? nadanie cesarz Rudolf II w Pradze 14 VI 1595 (dyplom – 28 VI 1598).

Dziedziczny tytu? ksi?cia S.I.R. (Rzeszy) otrzyma? Stanis?aw (1583-1649) za zas?ugi w walce z Turkami, dla siebie i swoich trzech synów: Aleksandra Micha?a, Stanis?awa Jerzego Sebastiana i Jacka Konstantego, wraz z tytu?em hrabiego „z Wi?nicza i Jaros?awia” (Reichsfurstenwurde mit Graf von Wi?nicz und Jaros?aw), od cesarza Ferdynanda III (Preszburg 8 III 1647).

Wojewoda kijowski Stanis?aw (1704-1793) 11 IX 1786 r. wylegitymowa? si? ze szlachectwa i tytu?u ksi???cego przed galicyjskim Wydzia?em Stanów.

Cesarz Józef II potwierdzi? prawa do dziedzicznego tytu?u ksi?cia S.I.R., nadaj?c galicyjski tytu? ksi???cy z predykatem „Hochgeboren” (Bestatigung Reichsfurstenstandes und galizischer Furstenstand mit dem Pradikat Hochgeboren) Franciszkowi (1752-1793) w Wiedniu 6 V 1783 r.

Deputacja Senatu Królestwa Polskiego uzna?a (27 III 1821) tytu?y ksi???ce Henrykowi Ludwikowi (1777-1850) [ga??? Przeworsk] i Jerzemu Romanowi (1799-1850) [linia rzeszowska] i wpisa?a ich na list? osób uprawnionych do u?ywania tytu?ów honorowych (1824). Jerzy Roman wylegitymowa? si? jako ksi??? przed galicyjskim Wydzia?em Stanów 9 XII 1833.

Potwierdzenie tytu?ów ksi???cych od rosyjskiej Rady Pa?stwa (St.Petersburg, 21 V 1863) otrzymali: Konstanty Stanis?aw (1786-1870), Antoni Juliusz (1801-1885), Aleksander Ignacy (1802-1893), Eugeniusz Adolf (1825-1911), Jan Tadeusz (1826-1908) [ga??? Dubrowna].

Rosyjski Departament Heroldii potwierdzi? tytu?y ksi???ce, orzeczeniem w St.Petersburgu 8 III 1888: Stefana Andrzeja (1862-1941), W?adys?awa (1866-1934), Konstantego (1868-1934) i Stanis?awa (1875-1932) [ga??? Dubrowna]

W Ischl, 20 VII 1905 r. przyznany zosta? predykat „Durchlacht” cz?onkom linii Przeworsk-ga??? Przeworsk i linii Rzeszów.

Zgodnie z nomenklatur? niemieck? g?owy linii Rzeszów i ga??zi Przeworsk, Dubno i Dubrowna, linii Przeworsk przys?ugiwa? tytu? „Furst” z dodatkiem „Graf von Wi?nicz und Jaros?aw”. Inni Lubomirscy mogli u?ywa? tytu?ów „Prinz” lub „Prinzessin”.

Zakupiony przez Sebastiana Lubomirskiego w 1593 roku Wi?nicz (za 85 tysi?cy z?otych) przeszed? w r?ce jego syna Stanis?awa, który dokona? w latach 1615-21 gruntownej przebudowy zamku. Powsta?a pot??na twierdza z bastionowymi fortyfikacjami, jednocze?nie przystosowana do spe?niania funkcji wielkopa?skiej rezydencji. Obok za?o?ono miasteczko Nowy Wi?nicz. Dwór Stanis?awa utrzymany by? na poziomie i?cie monarszym. S?u?ba zamkowa liczy?a ponad 250 osób, ponadto stacjonowa?o tam 200 dragonów i 400 piechurów w?gierskich, za? murów broni?o 80 dzia?. Do sta?ej dyspozycji w?a?ciciela by?o 20 sze?ciokonnych zaprz?gów. Koszt utrzymania dworu przekracza? rocznie bajeczn? sum? 100 tysi?cy z?otych. Wyposa?enie wn?trz by?o tak bogate, i? Szwedzi opanowawszy Wi?nicz w czasie „potopu”, do wywiezienia najcenniejszych zdobyczy u?yli 150 wozów.

Lubomirscy w?adali Wi?niczem do roku 1720 (potem Sanguszkowie); jeszcze w 1752 roku odkupuje go Stanis?aw Lubomirski, aby pozostawi? w spadku swej córce Aleksandrze Potockiej. W roku 1901 zniszczony zamek kupuje zwi?zek rodowy Lubomirskich, utrzymuj?c go do II wojny ?wiatowej.

Jednym z przyczynków do zbudowania magnackiej pozycji Lubomirskich by?o niemal dziedziczne posiadanie starostwa spiskiego, którym w?adali niczym udzielnym ksi?stwem. Terytorium to nale?a?o do Polski, lecz w 1108 roku zosta?o przekazane W?grom w ramach posagu Judyty, córki Boles?awa Krzywoustego, po jej po?lubieniu Stefana (syna króla Kolomana). W XIII wieku polskie wp?ywy na Spiszu próbowa?a odbudowa? Kinga (córka króla Beli IV), ?ona ks. Boles?awa Wstydliwego. Powtórny jego zwi?zek z Królestwem Polskim rozpoczyna si? w XV wieku. W roku 1412 król W?adys?aw Jagie??o po?yczy? cesarzowi Zygmuntowi Luksemburczykowi 37 tysi?cy kop groszy praskich, otrzymuj?c w zastaw okr?g 13 miast spiskich. Po do??czeniu Starej Lubowli, Gniazd i Podoli?ca utworzono starostwo spiskie. D?ugu nigdy nie zwrócono, a pierwszym starost? mianowany zosta? s?awny Zawisza Czarny z Garbowa. W r?ce Lubomirskich starostwo trafi?o w roku 1590 (Sebastian), kupione za 24 000 z? i pozostawa?o do roku 1745 (Teodor Konstanty). Czynione przez dziesi?tki lat na tych ziemiach inwestycje i fundacje sprawi?y, i? ród Lubomirskich znacznie przyczyni? si? do ich rozwoju. W czasach „potopu szwedzkiego” Stara Lubowla sta?a si? polskim centrum ?ycia politycznego – tu przechowywano insygnia królewskie, a Jerzy Sebastian Lubomirski przyjmowa? powracaj?cego do kraju Jana Kazimierza.

Lubomirscy lubili prezentowa? ogó?owi sw? wielkopa?sk? pozycj?. Do legendy przesz?o huczne wesele wyprawione w 1661 roku z okazji ?lubu Krystyny, córki marsza?ka wielkiego koronnego Jerzego Sebastiana i Konstancji z Lig?zów, z Feliksem Kazimierzem Potockim, przysz?ym hetmanem wielkim koronnym. Do ?a?cuta przyby?o z ca?ego kraju 1500 przedstawicieli najlepszych rodów: Radziwi??owie, Wi?niowieccy, Sapiehowie, Sanguszkowie, Potoccy, Lubomirscy... Jeden z obecnych pozostawi? potomnym opis menu. Na weselne sto?y podano: 60 wo?ów, 150 wieprzy i prosi?t, 300 ciel?t, 500 baranów i jagni?t, 3000 kap?onów, 11 000 kurcz?t, 500 g?si, 500 kaczek, ogromne ilo?ci dziczyzny, 12 700 ryb, 10 korców raków, a do tego 270 beczek w?grzyna i sze?? lad wina w?oskiego, nie licz?c miodu, piwa i okowity.

Niezbyt chlubn? pami?? pozostawi? po sobie ksi??? pozostawi? po sobie Teodor Konstanty Lubomirski, nazywany „ksi?ciem diabelskich ciemno?ci”. Mia? wielkie aspiracje, aby odgrywa? pierwszoplanow? rol? zarówno w rodzie, jak i w kraju, lecz na przeszkodzie stan?? fakt, i? poziomem kultury nie dorównywa? ojcu (Stanis?awowi Herakliuszowi), b?d?c przy tym impulsywnym, okrutnym i niewiarygodnym. Magnateria nie mog?a mu wybaczy? mezaliansu, jaki pope?ni? ?eni?c si? z pi?kn? cudzoziemk?, by?? ?on? krakowskiego kupca Kristicza i daj?c swe nazwisko jej córce. Szlacht? razi?a buta, pazerno?? i wywy?szanie si? ponad miar?. Poddani nienawidzili go za bezwzgl?dno?? i ucisk, jaki stosowa? w swych w?o?ciach. Pragn?? zdoby? królewska koron?, lecz ci?gle zmieniaj?c polityczne fronty i nie dotrzymuj?c s?owa, zaprzepa?ci? swe szanse. Wielokrotnie zmienia? ?yciowe plany; urz?dza? si? w Ujazdowie i ?a?cucie, budowa? rezydencj? w Boguchwale, cz?sto przebywa? w St. Lubowli, zamierza? osi??? w Dolnej Austrii. Robi?c sobie coraz to nowych wrogów nara?a? swe maj?tno?ci na ataki m.in. Moskali i Sasów. Po ?mierci ksi?cia wdowa po nim próbowa?a zagarn?? maj?tek wbrew testamentowi, czemu zbrojnie przeszkodzi? ks. August Czartoryski (wykonawca testamentu). Niewiele poprawia opini? o ksi?ciu to, ?e fundowa? ko?cio?y oraz utrzymywa? bliskie stosunki ze Stanis?awem Konarskim i wspiera? finansowo jego Collegium Nobilium.

Niezwykle barwn? postaci? w rodzinie Lubomirskich by? ksi??? Marcin (1738-1811), a jego ?yciorys móg?by pos?u?y? za scenariusz hollywoodzkiego filmu. Ojciec, Antoni Benedykt marzy? o karierze wojskowej dla syna si?gaj?cej hetma?skiej bu?awy. Wys?a? go do Collegium Nobilium, a nast?pnie do Szko?y Kadetów w Lotaryngii. Po ich uko?czeniu przystojny ksi??? królowa w salonach Pary?a, za pieni?dze rodzica. Szczególn? karier? wojskow? robi? w wojsku koronnym (pu?k kupi? mu ojciec), armii pruskiej, bandzie rozbójników, szeregach konfederacji barskiej i... gwardii samozwa?czego „króla ?ydów” w Hesji. Za dezercj? z armii koronnej (by? w niej ju? genera?em) trafi? do wi?zienia. S?yn?cy z romansowego charakteru ksi??? ?eni? si? kilkakrotnie. Pierwsz? ?on? porwa? z dworu swej siostry i po?lubi? potajemnie (trafi?a potem do klasztoru), drug? by?a córka komendanta twierdzy, w której odsiadywa? wyrok (sta?a si? faworyt? króla Stasia), trzecia to córka jego zwierzchnika wojskowego, wojewody wile?skiego (pocieszy?a si? w ramionach rosyjskiego genera?a). Chcia? si? te? ?eni? z córk? „?ydowskiego króla”, lecz straci? ochot?, gdy sko?czy?y si? pieni?dze (cho? mieli ju? córk?). B?d?c nami?tnym hazardzist?, przegra? w karty wiele swych dóbr, m.in. rodowy zamek w Janowcu i warszawski Pa?ac pod Blach?.

Na staro?? osiad? w maj?tku córki ?ucji, po m??u hrabinie Tyszkiewiczowej. Po jego ?mierci wygas?a m?ska linia Lubomirskich z Janowca.

Tragicznie zako?czy?a ?ycie ?ucja z Lubomirskich, padaj?c ofiar? w?asnego, makabrycznego w efekcie ?artu. Pragn?c przestraszy? powracaj?cego noc? z polowania syna, udawa?a w ciemno?ci ducha – przera?ony niespodziewan? „zjaw?” m?ody hrabia, wystrzeli? do niej z trzymanej w r?kach fuzji ...

Ksi??na Izabela z Czartoryskich Lubomirska by?a prawdziw? „obywatelk? Europy”. Wiele i ch?tnie podró?owa?a, za? tytu? i bajeczne bogactwo otwiera?y przed ni? drzwi naj?wietniejszych salonów, a nawet monarszych komnat. Bliskie kontakty utrzymywa?a z królem Stanis?awem Augustem, swym kuzynem i m?odzie?cz? mi?o?ci?. Szczyci?a si? przyja?ni? królowej Francji Marii Antoniny (?ony Ludwika XVI) oraz cesarzowych Austrii Ludwiki d’Este (drugiej ?ony Franciszka I), Marii Teresy i Marii Ludwiki (drugiej i trzeciej ?ony Franciszka II). Wzgl?dy na dworze rosyjskim zapewnia?a jej osobista przyja?? Adama Czartoryskiego z carem Aleksandrem I. W czasie Kongresu Wiede?skiego w pa?acu Lubomirskich bywa?y najwybitniejsze osobisto?ci Europy. Po wybuchu rewolucji francuskiej ks. Izabela zapewnia?a schronienie zwolennikom Bourbonów. W ?a?cucie zamieszkiwali wtedy m.in. Ludwik hr. Prowansji (pó?niejszy król Ludwik XVIII), Maria Teresa (córka króla Ludwika XVI) z m??em ksi?ciem d’Angoulême, królowa Sycylii Karolina, biskup de Sabran (spowiednik Marii Antoniny). Go??mi ksi??nej Izabeli bywali cz?sto przedstawiciele elit politycznych, artystycznych i intelektualnych, np. Tadeusz Ko?ciuszko, pisarka Germaine de Staël, Thomas Jefferson (przysz?y prezydent St. Zjednoczonych), malarze Elisabeth Vigée-Lebrun i Jacques-Louis David, Giacomo Casanova, Julian Ursyn Niemcewicz...

El?bieta (Izabella) Lubomirska zgromadzi?a wiele znakomitych dzie? malarzy w?oskich, holenderskich, francuskich czy niemieckich, których liczba si?ga?a dwóch tysi?cy. W?ród autorów pojawiaj? si? nazwiska: Cranacha St., Verneta, Watteau, Poussina, Davida, Fragonarda, Bouchera, Vanloo, Holbaina, Snydersa, Casanovy, van der Helsta, Bola, Vecchia, Corregia, Reniego, a nawet Rafaela, Tycjana czy Tintoretta (atrybucja dzie? dawnych mistrzów nie jest jednak pewna). ?wietni arty?ci portretowali równie? ksi??n? i jej bliskich. Podobizny Izabelli wykonali m.in. Bacciarelli, Marteau, Krafft, Vigée-Lebrun, Roslin, M.L. Cosway, R. Cosway, Kauffmann, Graff, Greuze, Lampi, Mengs, J. Grassi, Humml, Pitschman, Gillis, F. Smuglewicz, J. Brodowski, Geissler, M.Q. de La Tour (?), Gerard (?). Równie cz?sto uwieczniany przez wybitnych twórców by? ks. Henryk, szczególnie w dzieci?stwie i wieku m?odzie?czym, zazwyczaj jako posta? mitologiczna lub alegoryczna (np. Kupidyn czy Geniusz S?awy), co wywo?ywa?o z?o?liwe komentarze, ze wzgl?du na ówczesne podej?cie do nago?ci. Na szczególn? uwag? zas?uguj? portrety rze?biarskie d?uta A. Canovy i A. Seymour-Damer

Ufundowane przez Sebastiana Lubomirskiego kolegium Pijarów w Rzeszowie obejmowa?o szko?? elementarn?, ?redni? oraz seminarium duchowne dla zakonników i osi?gn??o bardzo wysoki poziom nauczania - wyk?ada? w nim mi?dzy innymi Stanis?aw Konarski. Przez wiele lat kszta?cono w nim m?odzie? wszelkich stanów. Konwent prowadzi? równie? niezwykle na owe czasy efektywn? gospodark?, co pozwala?o mu na przyjmowanie do szko?y tak?e ubogich ch?opców bez pobierania op?at, a nawet na po?yczanie gotówki Lubomirskim oraz rzeszowskim ?ydom. Legendy mówi?, i? skarb ukryty przez nich w czasie wojny pó?nocnej w podziemiach jednej z wie? spoczywa tam do dzi?. Pijarzy zarz?dzali konwentem do roku 1784, kiedy to zosta? skasowany przez w?adze austriackie. Dobre tradycje w szkole, ju? ?wieckiej, by?y podtrzymywane. Jej wychowankami byli m.in.: wyniesiony na o?tarze biskup Józef Sebastian Pelczar, Ignacy ?ukasiewicz, gen. W?adys?aw Sikorski, poeta Julian Przybo?.

Jerzy Roman Lubomirski (1799-1865) opracowuj?c statut ordynacji rozwadowskiej i mi?ynieckiej ustanowi? dwie fundacje naukowe swego imienia. Opiewa?y one na 1000 z? re?skich ka?da i mia?y by? przekazane do dyspozycji C. K. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Pierwsza mia?a finansowa? zakup przedmiotów naukowych, a ?yczeniem ksi?cia by?o, „aby przy zakupnie miano g?ównie wzgl?d na nauki ?cis?e i zastosowanie onych?e”. Druga suma by?a przeznaczona na nagrody dla autorów najlepszych prac naukowych w j?zyku polskim. Wyra?nie zastrze?ono, i? pieni?dze mog?y by? wykorzystane tylko przez profesorów wyk?adaj?cych i pisz?cych w j?zyku ojczystym, na potrzeby nauki polskiej.



4. ?lady Lubomirskich w regionie

Na Szlaku Gniazd Rodowych Lubomirskich lub w jego pobli?u znajduj? si? równie? inne miejscowo?ci zwi?zane niegdy? z ksi???c? rodzin?, a nie uj?te w g?ównym zestawie miast ze wzgl?du na to, i? nie zachowa?y si? w nich rezydencje lub znaczniejsze zabytki zwi?zane z dawnymi w?a?cicielami.

Jaros?aw
Pierwsze wzmianki o istniej?cym tu warownym grodzie nale??cym do ksi?cia w?odzimiersko-halickiego pojawiaj? si? w kronice ruskiej w roku 1152. Osada le??ca na wzgórzu ?w. Miko?aja oko?o 1323 lokowana na tzw. prawie polskim, otrzyma?a od ks. W?adys?awa Opolczyka nowy przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim (1375). Znakomite po?o?enie geograficzne u zbiegu wa?nych szlaków handlowych zapewnia?o szybki rozwój miasta i bogacenie si? jego mieszka?ców. Od 1387 roku przechodzi na w?asno?? rodu Tarnowskich, a nast?pnie Odrow??ów i Kostków. Prywatni w?a?ciciele dbaj?c o swoje w?o?ci zapewnili miastu przywileje targowe, wznie?li zamek oraz nowe okaza?e budowle, poprawiali obronno??. W XV i XVI wieku Jaros?aw znalaz? si? w gronie najlepiej rozwini?tych i najbogatszych miast w Polsce i tej cz??ci Europy. Na s?ynne jarmarki zje?d?ali si? kupcy z wielu krajów, handlowano najró?niejszymi dobrami, sp?dzano tysi?ce koni i wo?ów na sprzeda?, sp?awiano równie? towary Sanem i Wis?? do Gda?ska.
Po ?mierci niezwykle zas?u?onej dla rozwoju miasta Zofii Kostkowej, inicjatorki sprowadzenia Jezuitów, dobra odziedziczy?y jej córki, a wkrótce Anna, zam??na za Aleksandrem ks. Ostrogskim sp?aci?a siostr? Katarzyn? i sta?a pani? ca?ej maj?tno?ci. Zarz?dza?a ni? z wielk? staranno?ci?, ufundowa?a ko?ció? i klasztor Bernardynek. Pomimo wysi?ków w?a?cicielki utrzymanie ?wietno?ci grodu uniemo?liwi? szereg kataklizmów, jakie go nawiedzi?y: ogromny po?ar (1600), zaraza morowa (1622), najazdy Tatarów (1623), ponowny po?ar podczas jarmarku (1625), najazdy grasantów „Diab?a” Stadnickiego.

Zofia zmar?a w 1635 roku i wtedy podzielono miasto i zamek na trzy cz??ci. Ka?da z nich przypad?a w udziale jednej z trzech córek: Zofii, ?onie Stanis?awa ks. Lubomirskiego, Katarzynie, Tomaszowej Zamoyskiej i Annie, po?lubionej Janowi Karolowi Chodkiewiczowi.

Starania w?a?cicieli i przywileje królewskich nie zdo?a?y przywróci? dawnego blasku na skutek kl?sk, tym razem ogólnonarodowych. Miasto pada?o ofiar? najazdów Kozaków, Szwedów, Turków, Tatarów i W?grów. Rujnowa?y je rabunki, zniszczenia, pogromy i uprowadzenia mieszka?ców. W roku 1672 zast?py turecko-tatarskie zagarn??y w jasyr tysi?ce Jaros?awian. Na szcz??cie przyszed? im w sukurs hetman Sobieski, który rozbiwszy naje?d?ców pod Niemirowem i Ka?uszem uwolni? nieszcz?snych bra?ców. Znaczne zas?ugi w obronie Rzeczypospolitej w XVII wieku po?o?yli Lubomirscy: w wojnach z Turkami i Tatarami wojewoda ruski Stanis?aw, ze Szwedami i Kozakami – marsza?ek koronny Jerzy Sebastian. Stanis?aw Lubomirski otrzyma? wtedy od cesarza Fryderyka III dla siebie i synów tytu? ksi???cy z godno?ci? hrabiego „na Wi?niczu i Jaros?awiu”.

Bezpotomna ?mier? Anny Chodkiewiczowej spowodowa? kolejn? konieczno?? podzia?u maj?tku, w którego sk?ad wchodzi?y dobra jaros?awskie. Spadkobiercami byli: Jacek Konstanty Lubomirski i Jan Zamoyski, a po nim jego ?ona Maria Kazimiera i jej drugi m?? Jan Sobieski. Hetman zaj?? si? uporz?dkowaniem miejskiej zabudowy oraz zabezpieczeniem systemów obronnych. Ksi??? Jacek Konstanty ufundowa? klasztor OO. Franciszkanów.

Cz??? Jaros?awia pozostawa?a w r?kach Lubomirskich do pocz?tku wieku XVIII. Nast?pnie dobra przypad?y w udziale ?e?skim przedstawicielkom rodu El?biecie (Izabeli) po m??u Sieniawskiej i Mariannie ks. Sanguszko. Ostatnimi prywatnymi w?a?cicielami Jaros?awia byli Czartoryscy, którzy zrezygnowali ze swoich praw w 1840 roku. 

Do najciekawszych ocala?ych zabytków Jaros?awia nale??:
- obronny ko?ció? i klasztor Dominikanów z XV wieku (przebudowany w XVII wieku). Na o?tarzu gotycka Pieta, wyposa?enie pó?nobarokowe.
- pó?norenesansowe opactwo Benedyktynek (pocz. XVII w.) otoczone murami obronnymi z basztami.
- greckokatolicka cerkiew wzniesiona na wzgórzu zamkowym (1746)
- pojezuicki ko?ció? farny (1594), przebudowany w 1625 r., renesansowy, budynki poklasztorne z wie?? zegarow? (XVI / XVII w.)
- rynek z ratuszem i renesansowymi kamienicami, w kamienicy Orsettich znajduje si? Muzeum, pod rynkiem system piwnic i lochów.

Kolbuszowa
Miasto wyros?o z lokowanej w XV wieku osady na niedost?pnych obszarach Puszczy Sandomierskiej. W r?ce Lubomirskich trafi?o w roku 1616. Istnia?y ju? wtedy ko?ció? parafialny oraz folwark z dobrze dzia?aj?cymi: browarem, m?ynem, karczm?. Za sprawa Lubomirskich osada uzyska?a w 1690 roku prawa miejskie. Jej gwa?towny rozwój gospodarczy zapocz?tkowa?o rozpocz?cie wznoszenia rezydencji przez w?a?cicieli. Sprowadzeni rzemie?lnicy dali pocz?tek jednemu z najlepszych w dawnej Polsce o?rodkowi wytwórstwa wyrobów drewnianych; g?ównie mebli, lecz równie? tafli pod?ogowych, kolasek a nawet skrzypiec. Rzemie?lnicy z Kolbuszowej byli wykorzystywani do prac w ró?nych posiad?o?ciach Lubomirskich. Tu mia?a w 1753 roku miejsce tzw. transakcja kolbuszowska, na mocy której zosta?o podzielone ogromne latyfundium ordynacji ostrogskiej, z powodu nieodpowiedzialnego post?powania i d?ugów ordynata Janusza A. Sanguszko. W?ród partycypuj?cych w podziale rodzin znale?li si? równie? Lubomirscy.
Warte obejrzenia:
- pozosta?o?ci zespo?u pa?acowego Lubomirskich, a pó?niej Sanguszków i Tyszkiewiczów
- Park Etnograficzny ukazuj?cy histori? i kultur? materialn? Lasowiaków oraz Rzeszowiaków

Soko?ów Ma?opolski
Miasto lokowane w 1569 roku na mocy przywileju Zygmunta Augusta dla Jana Pileckiego, w miejscu istniej?cej wcze?niej le?nej osady. Po Pileckich w?a?cicielami Soko?owa byli: Kostkowie, Opali?scy, Dzia?y?scy, Braniccy. W roku 1733 ksi??? Antoni Lubomirski kupi? dobra soko?owskie od Jana Klemensa Branickiego. Miasteczko s?yn??o z rzemios?a, g?ównie garncarstwa, szewstwa i stolarstwa, ale istnia?y tak?e cechy tkaczy, kowali, krawców i rze?ników. W r?kach Lubomirskich pozostawa?o do roku 1748.

G?ogów Ma?opolski
Pierwsze w Polsce miasto o rozplanowaniu renesansowym lokowane przez kasztelana K. G?ow? (pierwotna nazwa G?owów) w 1570 roku. Na jednym z najwi?kszych w kraju rynków stoi ratusz, zbudowany w po?owie XVIII wieku przez Lubomirskich (przebudowa m.in. w 1822 i 1929). Z fundacji Urszuli Lubomirskiej ustawiono na dwóch kolumnach figury Matki Boskiej i ?w. Floriana (XVIII w.)

Mi?ocin
W otoczeniu starych lip stoi murowana kaplica my?liwska ?w. Huberta, wzniesiona w stylu pó?nego baroku przez Karola H. Wiedermana, z fundacji Jerzego Ignacego Lubomirskiego. Zbudowana zosta?a w kszta?cie rotundy, na planie krzy?a greckiego po??czonego z o?miobokiem. Wewn?trz ciekawe polichromie o tematyce my?liwskiej K. K?dzierskiego i A. Szulca.

Rogo?nica
Znajduje si? tu dawne za?o?enie dworsko-parkowe, nazywane „Retyrad?”, wzniesione w roku 1740 przez Urszul? z Poranickich Lubomirsk?. Obecnie budynek jest ruin?, lecz zachowa?o si? kilka obiektów podworskich i fragmenty starodrzewia oraz stawy.

Sanok
Gród obronny wzmiankowany w 1150 roku, prawa miejskie otrzyma? od ksi?cia halickiego Boles?awa Jerzego Trojdenowicza. Przy??czony przez Kazimierza Wielkiego do Polski sta? si? miastem królewskim. Lubomirscy zwi?zani byli z Sanokiem pe?ni?c godno?? starosty. W ko?ciele farnym zachowa?o si? renesansowe epitafium Sebastiana Lubomirskiego.
Warte obejrzenia:
- Zamek kazimierzowski z XVI wieku (wielokrotnie przebudowywany) – obecnie siedziba Muzeum Historycznego
- Park Etnograficzny z zabytkami kultury materialnej oraz sakralnej ?emków i Bojków.

W pobli?u Rzeszowa i Boguchwa?y:

Zg?obie?
Obejrze? tu mo?na ko?ció? parafialny, wzniesiony staraniem ks. Jana Teodora Konstantego Lubomirskiego. Na szczególn? uwag? zas?uguje tu XVI - wieczny obraz nieznanego malarza w?oskiego, przedstawiaj?cy Chrystusa Ukrzy?owanego.

Rac?awówka (przysió?ek Zabierzów) - Ksi??? Jerzy Ignacy Lubomirski wzniós? tu barokow? ?wi?tyni?.

Zwi?czyca
Znajduj? si? tu pozosta?o?ci po istniej?cym niegdy? pa?acu ks. Joanny von Stein zu Juttingen – Lubomirskiej (drugiej ?ony ks. Jerzego Ignacego). Zachowa?y si? resztki parku, ogrodzenia i bramy wjazdowej oraz spichlerz.



5. Miejscowo?ci na Szlaku Lubomirskich - Rzeszów

Pierwsze wzmianki o Rzeszowie pochodz? z roku 1354, kiedy to nadano mu prawa miejskie, lecz wiadomo, i? ju? wcze?niej istnia?a w tym miejscu znaczna osada. Jan Pakos?awic otrzyma? gród w darze za zas?ugi dla kraju od króla Kazimierza Wielkiego i wtedy to przyj?? nazwisko Rzeszowski. Rozwój miastu zapewni?y przywileje handlowe, rzemie?lnicze i celne oraz po?o?enie przy wa?nych szlakach handlowych. Posiada?o ono te? prawo przep?dzania byd?a z Rusi do Krakowa i dalej na zachód Europy. W roku 1583 Rzeszów zmieni? w?a?ciciela w wyniku ma??e?stwa Zofii Rzeszowskiej z Miko?ajem Spytkiem Lig?z?. Wzniesiono wtedy wiele budowli miejskich m.in. zamek, ratusz, klasztor Bernardynów i zespó? fortyfikacji. Du?e znaczenie dla wzrostu zamo?no?ci miasta mia?y pr??nie dzia?aj?ca administracja i organizacje cechowe.
Nie przeszkodzi?y temu cz?ste po?ary, najazdy Turków, Tatarów i Wo?ochów oraz rodzinne wa?nie Lig?zów – Rzeszów zawsze szybko podnosi? si? kl?skach, a o poziomie ?ycia mieszczan ?wiadczy odnotowana w dokumentach znaczna liczba dzia?aj?cych z?otników. Funkcjonowa? równie? wodny szlak handlowy, pozwalaj?cy sp?awia? towary Wis?okiem, Sanem i Wis??.
W r?ce Lubomirskich miasto trafi?o w 1638 roku, jako wiano Konstancji Lig?zianki po?lubionej przez ks. Jerzego Sebastiana. Ksi??? za sw? g?ówn? siedzib? uznawa? ?a?cut, st?d nie po?wi?ca? nadmiernej uwagi Rzeszowowi, lecz przys?u?y? mu si? popraw? obwarowa?, a przede wszystkim za?o?eniem konwentu Pijarów. Stanowi?o to kontynuacj? fundacji Zofii z Lig?zów ks. Ostrogskiej-Zas?awskiej pragn?cej przeznaczy? j? dla Benedyktynek. Lubomirski zmieni? plan sprowadzaj?c Pijarów, którzy za?o?yli tu jedn? z pierwszych w Polsce szkó? ?rednich o bardzo wysokim poziomie (1658). W sk?ad zespo?u konwentu wchodzi? budynek kolegium, przebudowany pó?niej wg. projektów Tylmana z Gameren i Eliasza Reicha, ko?ció? ?w. Krzy?a wzniesiony w stylu pó?nego renesansu (proj. J. Carger), którego wystrój zmieniono nast?pnie na pó?nobarokowy przy udziale Tylmana z Gameren, Faustyna Carry i Giambattisty Falconiego oraz klasztor projektowany przez Jana Cargera, a przebudowany przez Piotra Belottiego (proj. Tylman z Gameren).

Podej?cie Lubomirskich do Rzeszowa zmieni?o si? po obj?ciu go w posiadanie przez Hieronima Augustyna, który zapocz?tkowa? rzeszowsk? lini? tego rodu. Zaowocowa?o to przebudow? zamku w stylu rezydencjonalnym i otoczeniu go fortyfikacjami typu bastionowego. W pobli?u za?o?ono pi?kne ogrody i wzniesiono pa?ac letni. Poczynania ojca kontynuowa? ks. Jerzy Ignacy, przy udziale architekta Karola H. Wiedemanna unowocze?niaj?c i umacniaj?c rezydencj?, rozbudowuj?c pa?ac i tworz?c staw z wysp?, na której znajdowa? si? zwierzyniec i wspania?a altana w stylu chi?skim. Lubomirscy d???c do zmonopolizowania handlu ograniczyli swobody mieszczan, na skutek czego Rzeszów zyskiwa? na magnackim splendorze, a traci? na znaczeniu gospodarczym. Przyczyni?y si? do tego oprócz niezbyt fortunnej polityki w?a?cicieli, równie? wojny i przemarsze wojsk polskich, szwedzkich i saskich. 

Jeszcze pod panowaniem Franciszka Lubomirskiego (od 1761), cho? faktycznie zarz?dza?a w?o?ciami jego matka Joanna, Rzeszów sta? si? o?rodkiem ?ycia kulturalnego i towarzyskiego dla szlachty. W 1769 roku w okolicy stoczona zosta?a bitwa konfederatów barskich z Rosjanami, którzy zdobyli zamek. Zabory przekre?li?y wszelkie szanse na podniesienie pozycji miasta, które znalaz?o teraz na rubie?ach monarchii habsburgskiej, staj?c si? austriackim cyrku?em. Lubomirscy rodow? siedzib? przenie?li do Rozwadowa, odsprzedali mieszczanom prawa dominialne, a w 1821 Austriacy wykupili od nich podupad?y zamek, umieszczaj?c w nim s?d i wi?zienie. Rzeszów przesta? by? tym samym miastem prywatnym, lecz jego pozycja gospodarcza zacz??a poprawia? si? nieco dopiero w drugiej po?owie XIX wieku, na co wp?yw mia? rozwój kolejnictwa.

Do dzi? ogl?da? mo?na w Rzeszowie zamek (obecnie siedziba s?du). Zosta? on odbudowany niemal od podstaw w 1902 roku, w oparciu o XVIII-wieczny projekt Wiedemanna, lecz ze sporymi zmianami w wygl?dzie i u?ytym budulcu - dobudowano trzeci? kondygnacj?, zlikwidowano mury obronne i wa?y. Ze starego zamku ocala?y jedynie dolne kondygnacje wie?y oraz cz??? bastionów. W prawie niezmienionej formie zachowany natomiast zosta? letni pa?ac Lubomirskich.

W obr?bie zespo?u dawnego konwentu Pijarów w gmachu kolegium, w którym znajduje si? obecnie Liceum Ogólnokszta?c?ce, zachowa?y si? dawne sklepienia kolebkowe na parterze i reprezentacyjna „tylmanowska” klatka schodowa, odkryto równie? fragmenty malowide? ?ciennych. W budynku klasztornym ma swa siedzib? Muzeum Okr?gowe. W dwóch reprezentacyjnych pomieszczeniach parterowych, dawnego refektarza i apteki, podziwia? mo?na w niezmienionym stanie cenne XVII-wieczne polichromie o tematyce religijnej. Nieco skromniejsze malowid?a z XVIII wieku odkryto na sklepieniach kru?ganków. W ko?ciele ?w. Krzy?a rokokowe o?tarze z ko?ca XVII wieku i bogata dekoracja stiukowa oraz wiele zabytków zwi?zanych z Lubomirskimi: nagrobki, epitafia i inskrypcje. Hojne dotacje Lubomirskich obejmowa?y równie? ko?ció? Bernardynów, w którym np. ks. Jerzy Ignacy wspaniale wyposa?y? kaplic? cudownej figury Matki Boskiej.



6. Miejscowo?ci na Szlaku Lubomirskich - ?a?cut

?a?cut posiada prawa miejskie od 1360 roku. Król Kazimierz Wielki podarowa? gród Ottonowi z Pilczy i sam bywa? w nim go?ciem. Wizyty monarchów nie by?y tu rzadkim wydarzeniem. Cz?sto pojawia? si? w ?a?cucie W?adys?aw Jagie??o, dla którego Jadwiga Pilecka (?ona Ottona) by?a matk? chrzestn?, za? ich córka El?bieta zosta?a jego trzeci? ?on?. Przed bitwa grunwaldzk? zawita? tu wielki ksi??? Witold, a pó?niej cesarz Zygmunt Luksemburczyk. W XVI wieku zaje?d?a? do? Zygmunt Stary. W tych czasach miasto zosta?o zniszczone na skutek dwukrotnego najazdu Tatarów i Turków, lecz zamek po?o?ony na tzw. ?ysej Górze nie zosta? zdobyty.

Od 1586 roku w?a?cicielami ?a?cuta stali si? Stadniccy, w?ród których szczególnie z?? s?aw? cieszy? si? Stanis?aw zwany „Diab?em”. Potrafi? on wykazywa? si? odwag? na polu bitwy, lecz g?ównie s?yn?? z warcholstwa i awanturnictwa. W wyniku jednej z licznych zwad z s?siadami w 1608 roku zniszczony zosta? stary zamek, a Stadniccy dobudowali obronny dwór do wzniesionej wcze?niej wie?y stra?niczej, rozbudowuj?c go pó?niej do rozmiarów warowni (w miejscu obecnego zamku).

Za d?ugi przej?? w?o?ci Stadnickich Stanis?aw Lubomirski. W latach 1629-41 zbudowa? on nowy zamek w stylu „pallazzo in fortezza”, zaprojektowany na planie kwadratu, z naro?nymi wie?ami i otoczony bastionami ziemnymi w kszta?cie gwiazdy oraz such? fos?, przez Matteo Trapol?. Jego obronno?? z powodzeniem sprawdzona zosta?a podczas ataku Szwedów (1655) i Siedmiogrodzian Rakoczego (1657) – niemal doszcz?tnie unicestwiono wówczas istniej?c? zabudow? miasta. W czasach „potopu” go?ciem Jerzego Sebastiana Lubomirskiego by? powracaj?cy ze ?l?ska król Jan Kazimierz i tu zawi?zano konfederacj? szlachty przeciwko Karolowi Gustawowi. 

Tylman z Gameren zajmowa? si? z polecenia ks. Jerzego Sebastiana restauracj? zamku i unowocze?nieniem fortyfikacji, jego te? zatrudni? Stanis?aw Herakliusz do odbudowy po wielkim po?arze w 1688 roku. Franciszek Lubomirski go?ci? w 1704 roku Augusta II Mocnego, a w zwi?zku z tym wydano manifest przeciw St. Leszczy?skiemu i Szwedom. Chwiejna postawa polityczna ks. Teodora Konstantego doprowadzi?a do obl??enia miasta przez Moskali i zdobycia zamku przez gen. Miera, który ograbi? go z armat, wyposa?enia wojennego i ?ywno?ci.

Kolejnym posiadaczem ?a?cuta (1745) sta? si? na skutek dzia?ów rodowych maj?tno?ci, Stanis?aw Lubomirski. Wtedy to rozpocz?? si? czas ?wietno?ci grodu, g?ównie w wyniku ogromnych mo?liwo?ci, jakie stworzy?o po??czenie magnackich fortun po o?enku w?a?ciciela z El?biet? (Izabel?) Czartorysk?. Wzniesiono murowan? bo?nic? i odnowiono dwa istniej?ce ko?cio?y. Rozwijaj?c tereny zielone ks. Stanis?aw wyda? zarz?dzenie, i? ka?da m?oda para w mie?cie musi zasadzi? dwa d?by, co zaowocowa?o powstaniem tzw. D?bnika. Zabiegi podj?te g?ównie z inicjatywy ksi??nej marsza?kowej doprowadzi?y do przekszta?cenia rezydencji na styl pa?acowy, dorównuj?cy poziomem siedzibom królewskim – za?o?ono zielony folwark „Na Dolnem” z altanami i wypoczynkowymi apartamentami, ogród w?oski i zwierzyniec. Pod koniec XVIII wieku wybudowany zosta? teatr i pokoje chi?skie, a nowy wystrój istniej?cych pomieszcze? powierzono Vinzenzo Brennie, za? wspania?e ogrody zaaran?owa? Jan Griesmayer. Nast?pny etap prac rozpocz?to w 1800 roku pod kierunkiem Piotra Aignera. Dobudowano wtedy pawilon biblioteczny, stworzono klasycystyczne wn?trza m.in. Sali Balowej i Bia?ej Jadalni, za? fasad? ozdobiono dekoracj? neogotyck?, wzniesiono równie? w parku Zameczek Romantyczny. Zarówno ks. Stanis?aw, jak i po jego ?mierci sama Izabela, potrafili sprawnie zarz?dza? swymi dobrami, a posiadanie dzi?ki temu dochody pozwala?y im na prowadzenie ?ycia na najwy?szej stopie, zatrudnianie najlepszych artystów epoki, utrzymywanie zespo?u muzycznego i teatru oraz przyjmowania go?ci spo?ród arystokratycznych elit ca?ej Europy. Cz?ste wizyty sk?ada? tu kuzyn w?a?cicielki Stanis?aw August Poniatowski. W mie?cie staraniem w?a?cicieli powsta? m.in. browar i farbiarnia p?ótna, zmieniano rodzaj zabudowy na murowan?, wznoszono budynki gospodarcze i administracyjne, bardzo dbaj?c przy tym o jego zewn?trzny wizerunek.

Na mocy spadku po ostatnich Lubomirskich ?a?cut przypad? w udziale ich wnukom Alfredowi i Arturowi Potockim. Do grona koronowanych g?ów bywaj?cych w ?a?cucie do??czyli w tych czasach cesarz Franciszek Józef i arcyksi??? Rudolf, król Rumunii Ferdynand i brytyjski ksi??? Kentu. W roku 1820 wielki po?ar unicestwi? ca?? drewnian? zabudow? miasta. W posiadaniu rodziny Potockich zamek pozosta? do II wojny ?wiatowej.

W ?a?cucie do dzi? mo?na zwiedza? muzealny zespó? zamkowy ze wspania?ymi pa?acowymi wn?trzami (m.in. sal? balow?, jadalni?, teatrem, sypialni? chi?sk?, apartamentem tureckim, salonem zimowym, gabinetem zwierciadlanym...), oran?eri? i powozowni? z kolekcj? zabytkowych pojazdów. W Sali Balowej organizowane s? koncerty muzyki powa?nej. Rezydencj? otacza ogromny park z du?? ilo?ci? starych drzew, egzotycznymi krzewami i pi?knymi ogrodami. Zachowa? si? równie? Zameczek Romantyczny z okr?g?? wie??. W dawnych stajniach znajduje si? muzeum ikon. Warte obejrzenia s? murowana synagoga (1761) i budynki ko?cio?a i klasztoru Dominikanów.

?lady Lubomirskich znale?? mo?na równie? w ko?ciele parafialnym ?w. Stanis?awa, b?d?cym rodzinn? nekropoli?.



7. Miejscowo?ci na Szlaku Lubomirskich - Przemy?l - Bako?czyce

Pierwsze wzmianki o Bako?czycach, po?o?onych na po?udniowy wschód od Przemy?la pojawiaj? si? w ko?cu XIV wieku, kiedy to zarz?dzaj?cy okr?giem w?gierski starosta za?o?y? tu zwierzyniec. Po przy??czeniu tych ziem do Polski teren ten stanowi? w?asno?? królewsk? chodz?c w sk?ad starostwa przemyskiego. Z biegiem czasu likwidowano zwierzyniec tworz?c rolniczy folwark, wzniesiono równie? dwór obronny. Cz?ste wojny przetaczaj?ce si? przez okolice w XVII wieku powodowa?y znaczne spustoszenia czynione przez Tatarów, Kozaków, Szwedów i Siedmiogrodzian, co uniemo?liwia?o znaczniejszy rozwój gospodarczy.

W wieku XVIII Bako?czyce stanowi?y letni? rezydencj? starosty. Ich status zmieni? si? w 1778 roku, kiedy to zaborczy rz?d austriacki sprzeda? okoliczne dobra wojewodzie be?skiemu Ignacemu Cetnerowi. Wkrótce rodzina uzyska?a od dworu wiede?skiego tytu? hrabiowski do??czaj?c do grona licz?cej si? magnaterii z racji pozycji i posiadanego maj?tku, rezyduj?c na sta?e w Krakowcu. Córka Cetnerów Anna nie doczeka?a si? potomstwa, wi?c jej ojciec zapisa? Bako?czyce swoim bratankom, a w efekcie podzia?u w 1814 roku przypad?y one Andrzejowi. Nowy w?a?ciciel nie dba? nadmiernie o wystawno?? swej siedziby, niezwyk?ym staraniem otacza? natomiast wspania?y ogród. Po jego bezpotomnej ?mierci spadek przypad? bratanicy Eleonorze hr. Mniszchowej, mieszkaj?cej na sta?e w Wi?niowcu, a Bako?czyce odwiedzaj?cej sporadycznie. Jej synowie Jerzy i Andrzej maj?c zainteresowania artystycznie nie zajmowali si? maj?tkiem i wkrótce go sprzedali wyje?d?aj?c za granic?. Dobra kupi? w 1854 roku Konstanty Czartoryski przekazuj?c je swojemu synowi. Na mocy kontraktu z 16 lutego 1868 r. ca?o?? maj?tno?ci obejmuj?cej oprócz Bako?czyc: Jaksmanice, Bryli?ce, Nehrybk?, Krówniki i Pikulice, naby? od Adama K. Czartoryskiego Hieronim Adam Lubomirski (1844-1905). Przy podziale maj?tku (1874) dokonanym po ?mierci ojca Adama H. Lubomirskiego (1811-73) m?ody ksi??? otrzyma? dobra rozwadowskie staj?c si? na nich pierwszym ordynatem (1887). W roku 1875 Hieronim po?lubi? Felicj? z Markiewiczów. Oboje odwiedzali Bako?czyce do?? cz?sto i tu w?a?nie przyszed? na ?wiat ich jedyny syn Jerzy Ignacy (1882). Z powodu braku na miejscu odpowiedniej siedziby ch?tniej przebywali w pobliskich Ro?ubowicach nale??cych do matki ksi?cia (Karoliny z Poni?skich). Dopiero w 1885 roku znany architekt krakowski Maksymilian Nitsch na zlecenie ks. Hieronima zacz?? wznosi? w Bako?czycach okaza?y pa?ac. Prace budowlane trwa?y do roku 1887, lecz z powodu braku dostatecznych ?rodków rezydencja nie zosta?a wewn?trz wyko?czona. Za?o?enie pa?acu zosta?o zaprojektowane na planie prostok?ta z przylegaj?cymi do? ryzalitami i „basztami”, tarasem oraz wie?? z gloriett? widokow?. Mia? dwie kondygnacje i oko?o 30 pomieszcze?. Ca?o?? wykonana zosta?a w stylu eklektycznym, ??cz?c elementy neobarokowe, neogotyckie a nawet neoroma?skie. Pa?ac i pobliskie oficyny otacza? siedmiohektarowy park z ciekawym zadrzewieniem oraz prostok?tnym stawem z okr?g?? wysp?. Nieopodal funkcjonowa? folwark nastawiony g?ównie na hodowl? koni oraz browar.

Na mocy testamentu ks. Hieronima Bako?czyce wraz z gruntami o powierzchni 4370 ha odziedziczy?a jego córka Karolina (1878-1940) obejmuj?c swe dobra w posiadanie w 1909 roku. Bako?czycka dziedziczka, cho? by?a kobiet? o nieprzeci?tnej urodzie, nigdy nie za?o?y?a rodziny. S?yn??a ze swej dzia?alno?ci charytatywnej: opiekowa?a si? dwoma przemyskimi ochronkami dostarczaj?c im ?ywno?? z folwarku, by?a równie? honorowym prezesem „Caritasu”, dzia?a?a w komitecie pomagaj?cym uchod?com wojennym (1939). W okresie I wojny ?wiatowej Bako?czyce znalaz?y si? w obr?bie twierdzy przemyskiej, a dzia?ania wojenne spowodowa?y po?ar pa?acu, który strawi? dach. Rodzina Lubomirskich sp?dzi?a czas walk rosyjsko-austriackich w Wiedniu. Zniszczenia dosi?gn??y rodowych w?o?ci zarówno w okolicach Przemy?la jak i Rozwadowa; spalony zosta? dwór w Ro?ubowicach i pa?ac w Charzewicach. Niedostatek ?rodków finansowych sprawi?, i? bako?czycki pa?ac nigdy nie zosta? doprowadzony do stanu zgodnego z zamierzeniami w?a?cicieli. Po wybuchu II wojny ?wiatowej ks. Karolina schroni?a si? u brata w Charzewicach i tam zmar?a w 1940 roku i zosta?a pochowana w rodzinnych grobowcach klasztoru rozwadowskiego.

Bako?czyce razem z pa?acem zaj??y wojska radzieckie, a nast?pnie niemieckie. Ostatnim nominalnym w?a?cicielem dóbr sta? si? Jerzy Ignacy Lubomirski (1882-1944), lecz nigdy nie obj?? ich w faktyczne posiadanie.

Po wojnie w pa?acu znajdowa?a si? szko?a rolnicza, obecnie zarz?dza nim Regionalny O?rodek Kultury, Edukacji i Nauki w Przemy?lu, a cz??? pomieszcze? zajmuje Wy?sza Szko?a Zawodowa.

Odremontowany budynek zachowa? sw? pierwotna form?, lecz uk?ad pomieszcze? wewn?trz zosta? ca?kowicie zmieniony. Istnieje równie? kilka dawnych budynków gospodarczych, neogotycka brama i park.

Na przemyskim cmentarzu znajduje si? grób zmar?ej w 1930 roku ksi??nej Felicji Lubomirskiej.



8. Miejscowo?ci na Szlaku: Boguchwa?a

Pierwsze informacje na temat wsi o nazwie Piotraszówka, le??cej 8 km od Rzeszowa, pochodz? z roku 1373, za? w 1417 roku s?yszymy o Miko?aju Piotraszewskim, drobnym szlachcicu, któremu wie? zawdzi?cza oprócz nazwy swój pierwszy okres rozkwitu. Pó?niej wie? nale?a?a do Miko?aja Spytka Lig?zy (XVI-XVII w.) oraz rodziny Ustrzyckich (XVII-XVIII w.).
W r?ce Lubomirskich Piotraszówka trafia w roku 1724, kiedy to kupi? j? Jan Teodor Konstanty. Nowy w?a?ciciel, wojewoda krakowski i jednocze?nie jeden z najbardziej wp?ywowych magnatów w Rzeczpospolitej, nosi? si? z zamiarem stworzenia kolejnego rodowego gniazda, dorównuj?cego pobliskiemu Rzeszowowi. W tym celu wzniós? w latach 1725-29 zaplanowany z wielkim rozmachem, wzorowany w za?o?eniach na Wilanowie, zespó? pa?acowy. Pa?ac zbudowano w stylu pó?nego baroku, z wykorzystaniem murów wcze?niej istniej?cego dworu obronnego. Precyzyjnie zaplanowan? architektonicznie rezydencj?, umiejscowion? w rozleg?ym parku, uzupe?nia?y zabudowania dworskie i murowany ko?ció? z plebani?. Przy wznoszeniu ?wi?tyni wykorzystywano prawdopodobnie pracowników pochodz?cych z okolicznych maj?tków Lubomirskich – murarzy i cie?li z G?ogowa oraz rzemie?lników z Kolbuszowej. Wn?trza ozdobiono rze?bami oraz malowid?ami ornamentalnymi i figuralnymi. Ko?ció? pod wezwaniem ?w. Stanis?awa po?wi?ci? 31.08.1729 roku sufragan przemyski Andrzej Pruski.

Ksi??? Jan Teodor Konstanty, dbaj?c o gospodarczy rozwój, zapewni? wsi Piotraszówka nadanie praw miejskich, na mocy przywileju króla Augusta II Mocnego, z roku 1728. Jednocze?nie nazwa miejscowo?ci zosta?a zmieniona na Boguchwa?a.
Do urzeczywistnienia wielkich rezydencjonalnych planów ksi?cia Teodora nigdy nie dosz?o. Po jego ?mierci dobra przej?? jego jedyny syn ks. Kacper i on to sprzeda? w 1763 roku Boguchwa?? genera?owi Paw?owi Starzy?skiemu (pó?niej nabyli j? Straszewscy).

Zespó? pa?acowy przetrwa? do naszych czasów (obecnie siedziba O?rodka Doradztwa Rolniczego), podobnie jak ko?ció? i budynek plebani. W ko?ciele zobaczy? mo?na interesuj?cy o?tarz z bia?ego marmuru oraz obraz „Pan Jezus Ukrzy?owany” (z I po?. XVIII w.). W pobli?u pa?acu znajduje si? kilka interesuj?cych zabytków z pó?niejszego okresu; murowany spichlerz (1850), brama wjazdowa (XIX w.) i kamienna figura ?w. Jana Nepomucena (XVII w.). Do czasów historycznej ?wietno?ci nawi?zuj? organizowane w Boguchwale turnieje rycerskie.



9. Miejscowo?ci na Szlaku: Przeworsk

Pierwsze ?lady istnienia grodu pochodz? z prze?omu X i XI wieku, ale osadnictwo na tym terenie pojawi?o si? ju? 4,5 tys. lat p.n.e. Pierwotna nazwa miasta brzmia?a Pereworesk (potem Preworsko, Przeworsko). Na kartach historii pojawia si? w roku 1280, kiedy to Leszek Czarny po pokonaniu ksi?cia ruskiego Lwa pod Koprzywnic? zdobywa nadgraniczne grody, w tym Przeworsk. Kazimierz Wielki zajmuj?c Ru? Czerwon? przyczyni? si? do zdynamizowania rozwoju, le??cego przy wa?nych szlakach handlowych grodu. Prawa miejskie nada? osadzie W?adys?aw Jagie??o, 25 lutego 1393 roku. Kolejne przywileje królewskie umo?liwi?y dalsze o?ywienie gospodarcze – Przeworsk s?yn?? z rzemios?a, przede wszystkim tkactwa.

Miasto nale?a?o do rodu Tarnowskich, potem Ostrogskich. W r?ce rodu Lubomirskich trafi?o po zawarciu, w 1613 roku, przez Zofi? ks. Ostrogsk? ma??e?stwa ze Stanis?awem hr. Lubomirskim (1583-1649). Przeworsk odziedziczy? marsza?ek wielki koronny Stanis?aw Jerzy Sebastian (1616-1667), a nast?pnie przekaza? swemu synowi Aleksandrowi Micha?owi (zm.1675), który zapocz?tkowa? lini? przeworsk? Lubomirskich. Linia ta z czasem podzieli?a si? na ga??zie, które osiad?y na kresach wschodnich, za? Przeworsk przeszed? w posiadanie przedstawicieli linii ?a?cuckiej. W 1799 roku Przeworsk i 8 okolicznych wsi naby?a od spadkobierców Antoniego Lubomirskiego (ok.1719-1782) ksi??na marsza?kowa El?bieta (Izabela) z Czartoryskich Lubomirska (1736-1816). Dobra te wraz z pa?acem na Molkerbastei w Wiedniu podarowa?a w 1801 roku swemu wychowankowi ksi?ciu Henrykowi Ludwikowi Lubomirskiemu (1777-1850). Po swej ciotce i opiekunce Henryk odziedziczy? równie? wspania?e zbiory dzie? sztuki oraz zami?owanie do ich kolekcjonowania. W Przeworsku zgromadzi? obrazy, rysunki, grafiki, bro?, medale, monety i pami?tki narodowe. W pocz?tkach XIX wieku zawar? umow? z Józefem Maksymilianem hr. Ossoli?skim, twórc? Zak?adu Narodowego im. Ossoli?skich, w kwestii po??czenia zbiorów. Kolekcja ksi?cia Henryka mia?aby wej?? w sk?ad Ossolineum zachowuj?c jednak sw? odr?bno?? jako Muzeum Ksi???t Lubomirskich. Finansowe zabezpieczenie instytucji stanowi? mia?y dochody pochodz?ce z ustanowionej ordynacji przeworskiej, za? dziedzic na Przeworsku piastowa? mia? zawsze urz?d kuratora literackiego. W?adze austriackie nie by?y zachwycone wizj? powstania placówki kultywuj?cej polskie tradycje narodowe i pi?trzy?y biurokratyczne trudno?ci w wyniku czego ordynacja zosta?a prawnie usankcjonowana dopiero w 1869 roku. Pierwszym ordynatem przeworskim zosta? Jerzy Henryk (1817-1872). W roku 1862 na mocy ustawy Przeworsk przesta? by? miastem prywatnym, przechodz?c pod zarz?d monarchii austriackiej. Sytuacja gospodarcza miasta, która uleg?a znacznemu pogorszeniu w warunkach porozbiorowych, poprawi?a si? od chwili uruchomienia na prze?omie wieku XIX i XX po??cze? kolejowych z Krakowem, Lwowem i Rozwadowem oraz wybudowania cukrowni przez Galicyjskie Towarzystwo Przemys?u Cukrowniczego (1895).

Ród Lubomirskich ci?gle bra? aktywny udzia? w ?yciu regionu i kraju. Wysok? pozycj? zapewnia?a im dziedziczna przynale?no?? do austriackiej Izby Panów, zarówno Jerzy Henryk, jak i jego synowie Andrzej (1862-1953) – drugi ordynat na Przeworsku oraz Kazimierz (1869-1930), pos?owali na galicyjskiego Sejm Krajowy i do wiede?skiego parlamentu. Po odzyskaniu niepodleg?o?ci Andrzej by? pos?em na Sejm RP (1930-35), a Kazimierz pos?em nadzwyczajnym i ministrem pe?nomocnym RP w Waszyngtonie (1919-22).

Siedzib? rodziny Lubomirskich w Przeworsku by? pa?ac wzniesiony w latach 1799-1807 z wykorzystaniem murów istniej?cego wcze?niej dworu obronnego. Wznie?li go w stylu angielskiego klasycyzmu Christian Piotr Aigner i Fryderyk Bauman, a rozbudowa? Feliks Ksi??arski. Przebudowano równie? oficyn? kuchenn?, zwan? „czerwon?” (pocz. XIX w.) i wzniesiono oficyn? go?cinn?, zwan? „bia??” (prze?om XIX i XX w.) Od g?ównej bramy wiod?a o? widokowa zako?czona oran?eri?, ozdobiona neorenesansowymi sztukateriami. Otaczaj?cy pa?ac park skomponowany zosta? przez Teres? ks. Lubomirsk? (?on? ks. Henryka) w stylu angielskim z wykorzystaniem naturalnych zakoli rzeki Mleczki i pagórków, w miejsce pierwotnie zaaran?owanego parku francuskiego i ogrodów w?oskich z XVII i XVIII wieku. W jego obr?bie znajduj? si? równie? stajnie cugowe, powozownia i zwie?czony wie?? „dom koniuszego”, za? w dolnej cz??ci tarasy ogrodowe.

Obecnie w pa?acu ma sw? siedzib? Muzeum Miasta Przeworska, w którym ogl?da? mo?na eksponaty zwi?zane z historia miasta od najdawniejszych czasów, pami?tki zwi?zane z rodzin? Lubomirskich oraz pa?acowe wn?trza utrzymane w stylu epoki ich w?a?cicieli.



10. Miejscowo?ci na Szlaku: Baranów Sandomierski

W niewielkim miasteczku le??cym w wid?ach Wis?y i Babulówki znajduje si? pi?kny zespó? zamkowo-parkowy. Pierwsze wzmianki o istniej?cym tu rycerskim dworze pojawiaj? si? w XV wieku u D?ugosza i zwi?zane s? z rodzin? Baranowskich, herbu Grzyma?a, których przodek Pietrasz mia? otrzyma? nadwi?la?skie w?o?ci od króla Kazimierza Wielkiego z wdzi?czno?ci za uratowanie ?ycia monarchy w bitwie na Rusi. Od ko?ca XV wieku w?adali tu Kurozw?ccy i Górkowie. W latach 1578-1677 dobra baranowskie stanowi?y w?asno?? rodu Leszczy?skich, herbu Wieniawa. Wtedy to zbudowano obronny zamek na planie prostok?ta, z czterema naro?nymi basztami i prostok?tn? wie?? bramn? z czasem otoczonego rozleg?ym parkiem. Autorstwo projektu i wykonawstwo przypisuje si? architektowi Santi Gucciemu i jego uczniom. W XVII wieku zamek otacza?y fortyfikacje bastionowe, lecz jego wn?trza urz?dzono w stylu pa?acowym.  

Za twórc? bogatych sztukaterii (przetrwa?y w baszcie pó?nocno-zachodniej) uwa?a si? Giambaptist? Falconiego, artyst?, którego g?ównym polskim protektorem by? wojewoda krakowski Stanis?aw Lubomirski. Dzi?ki renesansowym kru?gankom wewn?trznego dziedzi?ca zamek zyska? miano „ma?ego Wawelu”.

W posiadanie rodu Lubomirskich zamek przechodzi w roku 1682. Ksi??? Józef Karol o?eniwszy si? z Teofil? ks. Ostrogsk?-Zas?awsk? (siostrzenic? Jana III Sobieskiego) przej?? dobra pozosta?e w spadku po jej pierwszym m??u Dymitrze Wi?niowieckim. Marsza?ek nadworny, a pó?niej marsza?ek wielki koronny to jeden z najbogatszych panów w Królestwie. Aby rezydencja godna by?a w?a?ciciela do odnowienia wn?trz i elewacji zatrudni? Tylmana z Gameren (1695), wybitnego architekta urodzonego w Utrechcie, który sp?dzi? w Polsce ponad 40 lat (pracuj?c g?ównie dla Lubomirskich) i uzyska? szlachectwo od króla Micha?a Korybuta Wi?niowieckiego. Przy zachodnim murze oporowym dobudowany zostaje wtedy trakt zaplanowany jako galeria obrazów, a we wn?trzach powstaj? stiukowe dekoracje. W r?kach Lubomirskich zamek pozostawa? do roku 1720. Dziedzicem maj?tku ks. Józefa Karola sta? si? jego syn ks. Aleksander, a gdy zmar? m?odo – jego siostra Marianna, zam??na za ks. Paw?em Sanguszk?.

Pó?niejsze cz?ste zmiany w?a?cicieli (Sanguszkowie, Ma?achowscy, Potoccy, Krasiccy) sprawi?y, i? zamek nie utraci? swego renesansowo-barokowego charakteru nadanego przez Leszczy?skich i Lubomirskich. W znikomym stopniu zachowa? si? natomiast pierwotny wystrój wn?trz na skutek po?arów, które strawi?y w XIX wieku zamkowe komnaty niszcz?c ich wspania?e wyposa?enie, w tym s?ynn? bibliotek? (znajdowa?y si? w niej m.in. r?kopisy dzie? Ignacego Krasickiego, bywaj?cego w Baranowie). Ostatni w?a?ciciele, Dola?scy, próbowali rekonstruowa? rezydencj? zlecaj?c t? prac?       T. Stryje?skiemu. Projekt witra?y do kaplicy w baszcie po?udniowo- zachodniej wykona? J. Mehoffer, a umieszczono w niej obraz Matki Boskiej Niepokalanej  J. Malczewskiego.

Odwiedzaj?c dzi? zamek mo?na obejrze? cz??? jego wn?trz stanowi?cych muzeum. Niezapomnianych wra?e? dostarcza spacer po parku, w cz??ci zaaran?owanego w stylu ogrodu w?oskiego. Agencja Rozwoju Przemys?u, b?d?ca obecnie w?a?cicielem obiektu stwarza mo?liwo?? noclegu w hotelu usytuowanym w obr?bie parku lub w komnatach zamkowych. Organizowane s? tu te? nawi?zuj?ce do tradycji imprezy, np. prezentacje sztuki kulinarnej, strojów i turnieje rycerskie. Godnym obejrzenia jest murowany ko?ció? wzniesiony w Baranowie w 1607 roku przez rodzin? Leszczy?skich, na miejscu istniej?cej wcze?niej ?wi?tyni drewnianej.



11. Miejscowo?ci na Szlaku: Stalowa Wola - Rozwadów

Dokumenty z roku 1614 wzmiankuj? wie? Charzewice i wspó?w?asno?? na niej: W. Brandwickiego, S. Charzewskiego, J.Komorowskiego, i A. Stroi?skiego. Scalanie maj?tno?ci rozpocz??a w po?owie XVII wieku rodzina Piaseckich, a kontynuowa? je Gabriel Rozwadowski (?onaty z El?biet? z Piaseckich).

Dzieje Rozwadowa (dzi? dzielnicy Stalowej Woli) si?gaj? ko?ca XVII wieku, kiedy to Gabriel Rozwadowski wyjedna? u króla Jana III Sobieskiego przywilej lokacyjny (1690). Miasto powsta?o na gruntach wydzielonych z obszaru nale??cego do wsi Charzewice. Wi?kszo?? osadzonych w nim mieszka?ców, g?ównie rzemie?lników i kupców, stanowili ?ydzi.
Pierwszym w?a?cicielem dóbr rozwadowsko-charzewickich z rodu Lubomirskich sta? si? ksi??? Jerzy Ignacy (1687 – 1753) z Rzeszowa. W 1723 roku przej?? on za niesp?acone d?ugi od Karola Rozwadowskiego rodowe miasteczko Rozwadów powi?kszaj?c nast?pnie maj?tno?? drog? zakupów o w?o?ci charzewickie i rzeczyckie. W Charzewicach wzniesiony zosta? stylowy dwór, b?d?cy pocz?tkowo centrum administracyjnym, a z czasem staj?c si? rodzinn? rezydencj?. Jerzy Ignacy Lubomirski by? fundatorem drewnianego ko?cio?a farnego w Rozwadowie (1740) oraz ko?cio?a i klasztoru Kapucynów (1753), w którego kryptach ?yczy? sobie by? pochowanym. Ostatni? wol? ojca spe?ni? jego najstarszy syn Teodor Hieronim (ok.1720-1761). Dzi?ki przywilejowi targowemu uzyskanemu od króla Augusta III Sasa Lubomirscy zapewnili o?ywienie gospodarcze i popraw? ?ycia mieszczan rozwadowskich.

Siedzib? rodow? z Rzeszowa do Charzewic przeniós? Franciszek Grzegorz Lubomirski (1752 - 1812) osiadaj?c we dworze zbudowanym przez jego ojca. W 1786 roku wzniós? na obrze?ach Rozwadowa neoklasyczny, pi?trowy gmach nazywany „zamkiem” lub „will? ksi???c?”. Jego parter zajmowa? zarz?d rozwadowskiego dominium, za? pi?tro wykorzystywa?a okresowo rodzina ksi???ca. W 1809 roku kwaterowa? tu ze swym sztabem ks. Józef Poniatowski.

Kolejnym posiadaczem dóbr zosta? Jerzy Roman (1799 – 1865). Wzniós? on dzwonnic? przy kompleksie klasztornym, sfinansowa? urz?dzenie szko?y trywialnej i przytu?ku dla ubogich. Jego ?ona Felicja z Mniszchów utrzymywa?a szkó?k? parafialn?. Ksi??? by? lokalnym mecenasem sztuki – przebudowa? dwór z wielkopa?skim rozmachem, nazywano go teraz „pa?acem letnim”, odnowi? i ozdobi? jego wn?trza oraz utworzy? portretow? galeri? przodków (zatrudni? malarzy K.Stokowskiego i F.Hanusza). Zaaran?owa? park w stylu romantycznym: z klombami kwiatów, rzeczk? i stawem z wysepk?. Do parku przylega?y ogrody ze szklarniami, w których uprawiano nawet owoce po?udniowe. Jerzy Roman poszerza? maj?tki skupuj?c okoliczne dobra, aby w ko?cu ustanowi? ordynacj? rozwadowsk?, maj?c? zawsze pozostawa? w r?kach m?skich potomków Lubomirskich. 
 
Utworzy? dwie fundacje naukowe; jedn? finansuj?c? zakup przyrz?dów naukowych, za? drug? nagradzaj?c? autorów wybitnych prac, zastrzegaj?c przy tym, i? fundusze wspiera? maj? nauk? polsk?. Swego patriotyzmu jeszcze bardziej wyrazi?cie dowiód? ksi??? w czasie zrywów narodowych (1831 i 1864), kiedy to otacza? trosk? rannych powsta?ców i organizowa? dla nich szpitale.

Kolejnym posiadaczem dóbr zosta? Jerzy Roman (1799 – 1865). Wzniós? on dzwonnic? przy kompleksie klasztornym, sfinansowa? urz?dzenie szko?y trywialnej i przytu?ku dla ubogich. Jego ?ona Felicja z Mniszchów utrzymywa?a szkó?k? parafialn?. Ksi??? by? lokalnym mecenasem sztuki – przebudowa? dwór z wielkopa?skim rozmachem, nazywano go teraz „pa?acem letnim”, odnowi? i ozdobi? jego wn?trza oraz utworzy? portretow? galeri? przodków (zatrudni? malarzy K.Stokowskiego i F.Hanusza). Zaaran?owa? park w stylu romantycznym: z klombami kwiatów, rzeczk? i stawem z wysepk?. Do parku przylega?y ogrody ze szklarniami, w których uprawiano nawet owoce po?udniowe. Jerzy Roman poszerza? maj?tki skupuj?c okoliczne dobra, aby w ko?cu ustanowi? ordynacj? rozwadowsk?, maj?c? zawsze pozostawa? w r?kach m?skich potomków Lubomirskich. Utworzy? dwie fundacje naukowe; jedn? finansuj?c? zakup przyrz?dów naukowych, za? drug? nagradzaj?c? autorów wybitnych prac, zastrzegaj?c przy tym, i? fundusze wspiera? maj? nauk? polsk?. Swego patriotyzmu jeszcze bardziej wyrazi?cie dowiód? ksi??? w czasie zrywów narodowych (1831 i 1864), kiedy to otacza? trosk? rannych powsta?ców i organizowa? dla nich szpitale.

Po bezpotomnej ?mierci Jerzego Romana spadkobierc? rodowych w?o?ci sta? si? jego brat Adam Hieronim Karol Lubomirski (1811 – 1873), ?o?nierz, uczestnik powstania  listopadowego, kawaler krzy?a Virtuti Militari. Ksi???, o?eniony z Karolin? ks. Poni?sk?, przeniós? si? do Charzewic z dóbr mi?ynieckich, którymi dot?d zawiadywa?. Powi?kszy? sched? po bracie o klucz dóbr krakowieckich (pow. przemyski), rozbudowa? równie? charzewicki pa?ac dodaj?c do? murowane pi?trowe oskrzydlenia (znany galicyjski architekt J.Niedzielski).  Zawsze obnosi? si? ze swoj? polsko?ci?, udziela? si? w Galicyjskim Towarzystwie Gospodarczym i Radzie Banku Krajowego.

Po ?mierci ojca dobra rozwadowskie odziedziczy? ks. Hieronim Adam (1844 – 1905), staj?c si? pierwszym oficjalnym ordynatem. Uchodzi? za dobrego, cho? przesadnie oszcz?dnego gospodarza. Powi?ksza? i rozwija? swoje w?o?ci, w celu bardziej ekonomicznemu wykorzystywaniu zasobów ogromnych le?nych wybudowa? nowoczesny tartak parowy. Pomimo wysokiej pozycji spo?ecznej nie szuka? kontaktów towarzyskich ze swoj? klas?,, staraj?c si? raczej znale?? aprobat? w?ród ch?opstwa. Na jego postaw? ?yciow? wp?yw mia?o zapewne wrodzone kalectwo. O?eni? si? z niemaj?tn? pann? Felicj? Markiewicz pracuj?c? w charzewickim dworze. Ksi??na szanowana by?a powszechnie za dobro? i dzia?alno?? charytatywn?.

Drugim i ostatnim ordynatem rozwadowskim ksi??? Jerzy Ignacy (1882 – 1945), o?eniony z Ann? Mari? Lubomirsk? z Mi?y?ca. Cechowa?a go zdecydowanie wi?ksza otwarto?? na ?wiat ni? ojca, a przy tym i wi?ksza niefrasobliwo?? w zarz?dzaniu dobrami. W czasie I wojny ?wiatowej rodzina ksi???ca wyjecha?a do Wiednia, za? jej maj?tki znacznie ucierpia?y. Sp?on?? „pa?ac letni” i pawilon go?cinny, ograbiony zosta? zamek, zniszczeniu uleg?o cenne wyposa?enie, przepad?y rodowe pami?tki (w tym bu?awa hetmana Hieronima Lubomirskiego spod Wiednia i chor?giew Stanis?awa Lubomirskiego spod Chocimia). Lubomirscy zamieszkali w zaadaptowanej oficynie dworskiej. Po II wojnie ksi??? zosta? aresztowany przez UB pod zarzutem wspó?pracy z AK i ?lad po nim zagin??. W ten sposób wygas?a m?ska ga??? Lubomirskich z Rozwadowa i Charzewic, bowiem ksi??? pozostawi? po sobie tylko córk? Jolant? (1927), która wyemigrowa?a do Francji, aby w ko?cu osi??? na Maderze.

W Rozwadowie (obecnie dzielnicy Stalowej Woli) mo?na dzisiaj zobaczy? wzniesiony w latach 1745-53 w stylu toska?skiego baroku zespó? klasztoru Kapucynów z podziemn? nekropoli?, w której spocz??o kilka pokole? Lubomirskich oraz ko?cio?a farnego z XIX wieku, którego ksi???ca rodzina by?a kolatorami. W dawnym „zamku” mie?ci si? siedziba Muzeum Regionalnego – oprócz wystawy sta?ej „Z dziejów regionu nadsa?skiego” mo?na w nim obejrze? czasowe ekspozycje prezentuj?ce zabytki historyczne i dzie?a sztuki najwy?szej klasy. W rozleg?ym charzewickim parku zachowa?y si? pawilon go?cinny i kilka zabudowa? podworskich.



12. Miejscowo?ci na Szlaku: Stara Lubowla

W dorzeczu rzeki Poprad, niedaleko miasta Stara Lubowla by? wybudowany na pocz?tku XIV wieku Zamek Lubowelski. Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1311 roku pod nazw? „Liblou". W latach 1323 - 1343 by? on w posiadaniu znanego szlacheckiego rodu Drugethów, w pó?niejszym za? czasie nale?a? do maj?tku króla. W roku 1412 w?gierski w?adca Zygmunt Luksemburski zaprosi? do tego zamku polskiego w?adc? W?adys?awa II Jagie???, z którym podpisa? pokojowy traktat. Jesieni? tego roku Zygmunt spisa? umow? okre?laj?c? po?yczk? od polskiego króla - 37 000 kop groszy praskich. Za wymienion? sum? da? W?adys?awowi pod zastaw zamek w Lubowli z miastem Stara Lubowla, Podoliniec z twierdz? i wsiami do nich nale??cymi, nast?pnie miasto Gniazda i trzyna?cie miast ze Zwi?zku Spiskich Sasów. W?adz? na zastawionym terenie, nazywanym starostwo spiskie, sprawowali z polecenia polskiego w?adcy starostowie. Do s?awnych starostów w XV i XVI wieku nale?eli: Zawisza Czarny z Garbowa, Piotr II Kmita, Piotr III Kmita i Jan Boner.

W roku 1591 starostwo spiskie kupi? od Kacpra Maciejowskiego zarz?dca kopalni soli w okolicach Krakowa (?upnik krakowski) - Sebastian Lubomirski (starosta spiski w latach 1591-1605). Dwa lata pó?niej król polski darowa? mu wymieniony zastawiony teren i w ten sposób jego pozycja w porównaniu ze wcze?niejszymi starostami wyra?nie si? zwi?kszy?a. Centrum w?adzy wymienionego terytorium by? zamek w Lubowli, który na pocz?tku XVII wieku wyremontowa? Sebastian Lubomirski. Informuje nas o tym napis w j?zyku ?aci?skim na kamiennej tablicy, która znajduje si? nad renesansow? bram? zamku: VIRTUTE DULCE ILLUS. AC MAGN: DS: DS: SEBAS. LUBOMIRSKI COMES IN WISNICZ CAST: BIEC. SAD. SCEP. DOP. CAP. RENOV FECIT ANNO 16.. , której orygina? znajduje si? w lapidarium zamku.  

W dziejach Spisza najbardziej wyrazi?cie z rodu Lubomirskich zapisa? si? syn Sebastiana, wojewoda krakowski Stanis?aw Lubomirski (starosta spiski w latach 1605 - 1634). W roku 1642 rozpocz??a si? rozleg?a przebudowa zamku w stylu wczesnobarokowym, w czasie której powsta?a w po?udniowo - wschodniej cz??ci zamku nowa brama, dolny zamek i wschodnia baszta, dzi?ki czemu wyra?nie zwi?kszy?a si? funkcja obronna lubowelskiej twierdzy.Zapis o budowie tej cz??ci zamku znajduje si? na tablicy z piaskowca umieszczonej w chwili obecnej w lapidarium zamku.
W tym samym roku (1642) Stanis?aw Lubomirski rozpoczyna na ?rednim zamku budow? wczesnobarokowego reprezentacyjnego pa?acu z bram? i nowy mur zamkowy, który oddziela ?redni i wysoki zamek. Wymienione czynno?ci budowlane dokumentuje marmurowa tablica umieszczona przy wej?ciu do pa?acu: VLADISLAO IV:

REGNANTE ILLMUS DNUS STANISLAUS COMES IN  WISNICZ LUBOMIRSZKY PALATINUS ET GNALIS CRAC. NIEPOLOMICENSIS SCEPUSIEN DOBCICEN ZATORIEN BIALOCERKIEVIEN GUBERNATOR UT ARCIS SECURITATI SUAE SUCCESSORUMQ COMODITATI CONSULERET MURUM HUNC PORTAM CUM AEDIFICIO A FUNDAMENTIS ERREXIT ANNO MDCXXXXII.

W roku 1647 Stanis?aw Lubomirski wybudowa? na wysokim zamku, kaplic? zamkow? w stylu wczesnobarokowym, pod wezwaniem ?w. Micha?a Archanio?a, co upami?tnia marmurowa tablica nad jej wej?ciem: ARMORUM PRINCIPI ARCHANGELO LOCI HUJUS TUTELARI AC PATRONO, ILLUSTRISSIMUS DOMINUS STANISLAUS LUBOMIRSZKY S. R. IMPERII PRINCEPS, COMES DE WISSNICZ, PALATlNUSQUE GENERALIS CRACOVIENSIS, SCEPUSIENSIS, DOBCZICZENSIS, NIEPOLOMICZENSIS, BIALOCIRKEWIENSIS GUBERNATOR DICAT, DEDICAT, CONSECRAT ANNO DOMINI MDCXXXXVII. W tym samym czasie budowany by? równie? ko?ció? klasztorny w Podoli?cu. Kaplica zamkowa w Starej Lubowli i ko?ció? klasztorny s? dzie?em wiede?skiego architekta Pochsbergera.

Wczesnobarokow? przebudow? zamku w po?owie XVII w. mo?na jedynie porówna? do dokonanej z wielkim rozmachem renesansowej przebudowy lubowelskiej twierdzy po po?arze w 1553 roku, któr? na rozkaz polskiego króla Zygmunta Augusta wykona? starosta Jan Boner. U?wiadamia? to sobie Stanis?aw Lubomirski, który w 1647 roku do renesansowej tablicy z 1555 roku do??czy? barokow? tablic? z marmuru u?wietniaj?c? jego zas?ugi w przebudowie zamku w Starej Lubowli ARCEM HANC LVBLO PROPVGNACVLVM REGNI POLONIE IGNE ASSVMPTVM A D M D L V EX MANDATO ... SIGISMVNDI AVGVSTI REGIS POLONIE CVC IOANNES BONAR CASTELLANVS BICENSIS LOCI HVIVS PREFECTVS RESTAVRAVIT QVAM A M D C III L ILLVSMVS STANISLAVS LUBOMIRSKY SAC(ri) ROM(ani) IMP(erii) PRINCEPS COMES IN WISNICZE PALATINVS GNAL (Generalis) CRAC(oviensis) SCEPVSIENS(is) DOBCICEN(sis) ZATORIEN(sis) NE? POLONIE GVBERNATOR ... AM MITIDOREM ET COMMODIOREM ... S VIS REDVXIT.

Po Stanis?awie Lubomirskim starost? spiskim zosta? jego syn Jerzy Sebastian Lubomirski (w latach 1634 - 1660). W czasie potopu szwedzkiego w Polsce zapewni? przechowanie polskich klejnotów koronnych na zamku w Lubowli (1655 - 1661), równie? zaproponowa? królowi Janowi Kazimierzowi schronienie w swojej spiskiej siedzibie.
Znacz?c? pozycj? zamku w tym czasie dokumentuje rozporz?dzenie sejmu z roku 1658, kiedy zamek by? zaliczany do sze?ciu twierdz, które mia?y by? utrzymywane przez pa?stwo polskie.

Czwartym starost? ze szlacheckiego rodu Lubomirskich by? syn Jerzego, Stanis?aw Herakliusz (starosta Spisza w latach 1660 - 1700). Podobnie jak jego dziadek Stanis?aw, który sprowadzi? w 1642 roku do Podoli?ca pijarów, równie? Stanis?aw Herakliusz umie?ci? na Spiszu mnichów. W roku 1672 podarowa? bonifratrom stary szpital w jednym z zastawionych miast - Spiskim Podgrodziu. Do dzisiaj na rynkach zastawionych miast zachowa?y si? maria?skie s?upy, a najstarszy z nich (z 1689 roku) Stanis?aw Herakliusz wybudowa? w Spiskiej Sobocie.

U progu XVIII w. starostwo na Spiszu przej?? jego syn Teodor (starosta w latach 1700 - 1745). W odró?nieniu od swoich poprzedników cz?sto przebywa? na zamku w Lubowli, gdzie urz?dzi? sobie bogat? rezydencj?. W trzynastu zastawionych miastach w latach dwudziestych XVIII w. poleci? wybudowa? s?upy maria?skie. W roku 1708 poleci? wykona? dzwon do kaplicy zamkowej ?w. Micha?a Archanio?a, na którym jest wyryty napis:

THEOD. S. R. I. PRINC. LVBOMIRVS.&. A. D. l. 7.0.8.

Starostwo na Spiszu by?o w r?kach Lubomirskich od 1591 roku do 1745 roku. Znacz?ce miejsce zamku w Lubowli jako centrum polskiej w?adzy zastawionej cz??ci Spisza sko?czy?o si? w 1772 roku, gdy wspomniany teren powróci? pod panowanie W?gier. Na pocz?tku XIX w. (1819) w?adze podj??y decyzj? o sprzeda?y zamku. Nowym w?a?cicielem zosta? w?gierski szlachcic Jerzy Feliks Raisz. Od 1883 r. ostatnim prywatnym w?a?cicielem zamku by?a polska szlachecka rodzina Zamoyskich. W roku 1945 zamek przej??o pa?stwo. Od sze??dziesi?tych lat XX w. rozpocz??a si? jego odbudowa. W roku 2003 dla zwiedzaj?cych go?ci by?a udost?pniona wie?a zamkowa. Co roku ekspozycje na zamku zwiedza ponad 60 000 turystów.

Miros?aw ?tevίk



13. Miejscowo?ci na Szlaku: Podoliniec

Na lewym brzegu rzeki Poprad, w pó?nocno – wschodniej cz??ci Kotliny Popradzkiej, w XI lub XII wieku rozwin??a si? osada Podoliniec. Pierwsza pisemna wzmianka o niej pochodzi z 1235 roku jako „ecclesia sancte Marie". W pierwszym trzydziestoleciu XIII wieku terytorialnie Podoliniec nale?a? do S?decczyzny, a diecezjalnie podlega? biskupowi krakowskiemu. W latach 1235 - 1306 na jego terenie przeplata?y si? wp?ywy w?gierskie i polskie. 

Pierwsze do??czenie do okre?lenia osady nazwy „Podolyn" zachowa?o si? z roku 1256. Ju? w nast?pnym roku (1257) teren Ziemi S?deckiej dostaje si? w posiadanie ksi??nej Kunegundy (Kingi). Z jej powodu Podoliniec przeszed? oko?o 1268 roku na prawo niemieckie. Nadzwyczaj wa?nym dla jego dalszego rozwoju sta? si? 1292 rok, gdy krakowski i sandomierski ksi??? Wac?aw II (król Czech) wyra?nie rozszerzy? przywileje miasta w??czaj?c prawo sk?adu czy te? prawo wybudowania muru obronnego. Po roku 1306 wzajemne stosunki w tym spornym terytorium stabilizowa?y si? na korzy?? W?gier. W roku 1343 w?gierski w?adca Ludwik I uwolni? mieszczan spod jakiejkolwiek w?adzy spiskich ?upanów i lubowelskich kasztelanów daruj?c im wolno?? na wzór innych miast królewskich. Po dwóch latach (1345 rok) mieszka?cy Podoli?ca uzyskali przywilej, ?e mo?e ich s?dzi? jedynie s?d miejski, przy czym odwo?a? si? mog? od razu do tawernika (najwy?szy w?gierski gospodarczy urz?dnik królewski) lub do króla.

Za panowania Zygmunta Luksemburczyka Podoliniec dostaje si? na krótki czas do r?k szlacheckich. W roku 1409, gdy nale?a? do Imricha z Perina rozpocz??a si? budowa podoli?skiej twierdzy. W roku 1412 w?gierski w?adca Zygmunt mianuje Podoliniec wolnym królewskim miastem. Jesieni? tego roku zmieni? jednak zdanie i za po?yczk? 37 tysi?cy kop groszy praskich odda? pod zastaw polskiemu królowi W?adys?awowi II nie tylko zamek Lubowla z miastem Stara Lubowla, ale równie? Podoliniec z twierdz? i wsiami do nich nale??cymi, Gniazda i 13 innych miast nale??cych do Zwi?zku Spiskich Sasów, a tak?e wsie Wy?nie Ru?bachy i Ni?nie Ru?bachy. Król polski odda? w?adz? na zastawionym terenie (starostwo spiskie) tzw. starostom, maj?cym siedzib? na zamku w Lubowli. Do najbardziej znanych starostów w XV i XVI w. nale?eli: Zawisza Czarny z Garbowa, Piotr II Kmita z Wi?nicza, Piotr III Kmita i Jan Boner.
 
Z powodu problemów finansowych w 1591 roku starosta spiski Kacper Maciejowski podj?? decyzj? o sprzeda?y starostwa zarz?dcy kopalni w okolicy Krakowa (?upnik krakowski) Sebastianowi Lubomirskiemu (starosta spiski w latach 1591 - 1605). Nast?pnie w roku 1593 polski król podarowa? mu zastawione miasta i w ten sposób wyra?nie zmieni?a si? pozycja starosty w stosunku do okresu wcze?niejszego. Centrami w?adzy dwóch „pa?stw grodowych” na zastawionym terenie by?y zamki Lubowla i Podoliniec. Pierwszym obiektem, który Sebastian postanawia wyremontowa? w swoim nowo pozyskanym maj?tku by? zamek w Podoli?cu. Wspomniany fakt dokumentuje napis na kamiennej tablicy nad wej?ciem do by?ej g?ównej budowli zamku (aktualnie Urz?d Miasta): DOMUM HANC VETUSTAE DESTRUCTA ET RUINA MINANTE MAGNIFICUS DOMINUS SEBASTIANUS LUBOMIRSKI DE LUBOMIRES CASTELLANUS MALOGOSENSIS ZUPPARIUS CRACOVIENSIS SANDECENSIS SCEPUSIENSIS DOPCZICZENSIS ET CAPITANEUS DOMINUS ET HAERES IN WISNICZ OPERA ET SUMPTU SVO RESTAVRAVIT ET EXORNAVIT: ANNO MDXCIII

Jak wynika z tekstu tablicy, Sebastian Lubomirski twierdz? w Podoli?cu przej?? w bardzo z?ym stanie. Interesuj?ce zadanie pe?ni? zamek w po?owie XVII w. W dniu 8 listopada 1642 roku syn Sebastiana, wojewoda krakowski Stanis?aw Lubomirski wyda? na Wawelu dokument mówi?cy o za?o?eniu kolegium pijarów w Podoli?cu. Krótko potem (dok?adnie 20 listopada) przysz?o do Podoli?ca 18 mnichów. Budowa klasztoru wymaga?a czasu, zatem Stanis?aw Lubomirski przydzieli? mnichom dwa pomieszczenia na zamku w Podoli?cu. Ju? w nast?pnym roku (18 czerwca 1643) otworzyli tu szko?? - kolegium. W ten sposób budynek zamku w Podoli?cu sta? si? na par? lat rezydencj? i szko?? pijarów.

Budynek nowego kolegium, le??cy za murami granicznymi miasta by? oddany do u?ytku 28 czerwca 1648 roku. Ko?ció? klasztorny ?w. Stanis?awa by? po?wi?cony trzy lata pó?niej (l651 rok). Wczesnobarokowy kompleks klasztorny by? budowany wed?ug planów wiede?skiego architekta Pochsbergera. Interesuj?ce jest to, ?e nie znamy ca?ego nazwiska tego budowniczego. Z roku 1647, w?ród uczniów kolegium, zachowa?o si? ca?e nazwisko jego wówczas sze?cioletniego syna Jana Jakuba Pochsbergera (IOANNES IACOBUS POCHSBERGER).

Budow? ca?ego kompleksu uko?czono, gdy Stanis?aw Lubomirski ju? nie ?y?. Zobowi?zania wobec klasztoru przej?? jego syn Jerzy Sebastian. We wn?trzu ko?cio?a dominuje g?ówny o?tarz z 10 metrowym obrazem przedstawiaj?cym wskrzeszenie Piotra (Wskrzeszenie Piotrowina). O?tarz przedstawia moment, w którym ?w. Stanis?aw zawo?a? z grobu szlachcica Piotra, by ten udowodni? królowi Boles?awowi II?mia?emu, ?e odda? swój maj?tek Ko?cio?owi. Autorem obrazu datowanego na 1688 rok jest nieznany artysta, który aktualizowa? temat tak, ?e dwaj wielmo?e stoj?cy po prawej stronie sarkofagu przedstawiaj? Stanis?awa Lubomirskiego i jego syna Jerzego Sebastiana. Nad g?ównym o?tarzem znajduje si? obraz ?w. Jerzego zwie?czony herbem Lubomirskich.

Ju? w 1642 roku fundator klasztoru pijarów w Podoli?cu (Stanis?aw Lubomirski) przeznaczy? na utrzymanie 18 mnichów sum? 800 czeskich talarów wyp?acanych w dwóch ratach, co pó? roku. Wymieniona suma mia?a by? pozyskiwana z maj?tków w?asnych i z kopalni soli. Stanis?aw Lubomirski równocze?nie zobowi?za? swoich dziedziców, aby co roku wyp?acali oni wymienion? sum? i równocze?nie zapewniali zabezpieczenie pijarom. W przesz?o?ci by?y w uroczystej sieni klasztoru umieszczone obrazy z podobiznami Stanis?awa Lubomirskiego, Jerzego Sebastiana i Stanis?awa Herakliusza Lubomirskiego, które aktualnie s? cz??ci? historycznej ekspozycji na zamku Lubomirskich.

Kolegium podoli?skie rozs?awi?o miasto daleko poza granicami Spisza i ju? w XVII wieku zyska?o nazw? „Spiski Oxford”. Swoj? dzia?alno?? zako?czy?o w 1918 roku. W czasach nam wspó?czesnych w klasztorze dzia?aj? redemptory?ci.



.: Zobacz także

Administracja
Atrakcje turystyczne
Beskid Niski
Informacja Turystyczna
Kolejki w?skotorowe
Media podkarpackie
Muzea
Parki i rezerwaty
Prezentacje Gmin i Powiatów
Roweromania
Szlaki turystyczne
Twierdza Przemy?l
Uzdrowiska
Zamki Podkarpacia
Zielone granice
ZZ Biegi
Podkarpackie
Bilety Autobusowe
Bilety Lotnicze RyanAir
Bilety Lotnicze WizzAir
Ciekawe linki! Zg?o?/Dodaj
Hej! Na Grzyby!
Jaki namiot?
Mapy, Mapa OnLine
O ikonie s?ów kilka
Tanie Bilety Lotnicze
Turystyczna Piosenka
Wyci?gi, warunki narciarskie, pokrywa, temp.
Zamek w ?a?cucie
Księga gości
Forum
Galeria zdjęć
Szukaj...
Apartamenty Rzeszów
Autokar Europa
Bieszczady
Jazda Konna, Konie
Mapa Podkarpacia
Og?oszenia Motoryzacyjne
Portal Rolniczy
Login:

Hasło:

Zapomniałem hasło

Oferty Agroturystyka | Apartamenty | Biura turystyczne | Domki letniskowe i wypoczynkowe | Hotele i Motele | O?rodki wczasowe i wypoczynkowe | Pensjonaty i Pokoje Go?cinne, Kwatery | Pola namiotowe | Przewodnicy i Piloci | P?ywalnie i Baseny | Restauracje i Gastronomia | Sanatoria | Schroniska | Sklepy sportowe i turystyczne | Stadniny koni | W?dkarstwo | Wyci?gi narciarskie | Wypo?yczalnie i inne us?ugi turystyczne | Muzea | Parki | Roweromania | Szlaki turystyczne | Zamki | Grzyby | Uzdrowiska
SERWISY WSPÓŁPRACUJĄCE
         
         
Jeżeli jesteś zainteresowany współpracą z nami napisz do nas.
Copyright © Podkarpacki Portal Turystyczny & kwiateek & gate.cd 2003 - 2020 Wszelkie prawa zastrzeżone
Czas generowania strony: 0.010 secs