G?ówna Konie Bilety Lotnicze Ryanair Wizzair Wycieczki Alpy Bilety Rzeszów Mapa Podkarpacia Tanie Loty
Kamera Rzeszów Bilety Autokarowe Zdrowie i Uroda Ci??a i Poród Dieta i Odchudzanie Wypo?yczalnia Pizza Rzeszów
DODAJ OFERTE Aktualno?ci BANERY REKLAMA Prywatno?? Kontakt Foto Wycieczki Rzeszów MTB Rzeszów
Agroturystyka
Apartamenty
Biura turystyczne
Domki letniskowe i wypoczynkowe
Hotele i Motele
O?rodki wczasowe i wypoczynkowe
Pensjonaty i Pokoje Go?cinne, Kwatery
Pola namiotowe
Przewodnicy i Piloci
P?ywalnie i Baseny
Restauracje i Gastronomia
Sanatoria
Schroniska
Sklepy sportowe i turystyczne
Stadniny koni
W?dkarstwo
Wyci?gi narciarskie
Wypo?yczalnie i inne us?ugi turystyczne
Dodaj ofertę
Gdzie sp?dzisz Wakacje 2011?
Bieszczady
Beskid Niski
Pogórze
W mie?cie
U rodziny
Ze znajomymi
Wyniki :: Więcej

.: Gmina Tyczyn

Szanowni Pa?stwo!
Gmina Tyczyn, w sk?ad której oprócz miasta Tyczyna wchodz? wsie: Bia?a, Borek Stary, Budziwój, Hermanowa, Kielnarowa i Matysówka, usadowi?a si? na pograniczu Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Dynowskiego. Jej krajobraz tworz? rozleg?e, ?agodne wzniesienia pe?ne przylasków i zagajników, rozdzielone dolin? rzeki Strug i jej dop?ywów. I cho? gmina ma charakter rolniczo-przemys?owy, to sam Tyczyn stanowi znacz?cy o?rodek edukacji i ?ycia gospodarczego. Tyczyn szczyci si? bogat? histori?, tradycj?, znacznym dorobkiem kulturalnym i gospodarczym wypracowanym przez kolejne pokolenia mieszka?ców. Gmin? Tyczyn warto zobaczy? i warto w ni? inwestowa? z my?l? o przysz?o?ci. Brak konfliktów spo?ecznych, du?y potencja? intelektualny, ?yczliwo?? i pracowito?? mieszka?ców to atuty, które trzeba zauwa?y?. Zapraszamy do odwiedzenia naszej gminy, mo?ecie Pa?stwo liczy? na sympati? i ?yczliwy klimat w?ród mieszka?ców i w?adz lokalnych. Zapraszam równie? do odwiedzenia naszych stron internetowych, b?d? wdzi?czny za wszelkie sugestie i uwagi dotycz?ce ich zawarto?ci informacyjnej.

Dzi?kujemy Urz?dowi Gminy w Tyczynie za przekazanie materia?ów.
Zapraszamy na stron? www.Tyczyn.pl

  1. Informacje ogólne o Tyczynie
  2. Historia Tyczyna
  3. Warunki naturalne
  4. Walory krajobrazowe
  5. Budowa geologiczna
  6. Woda i powietrze
  7. Znani mieszka?cy
  8. Zabytki TYCZYNA - Zwiedzanie
  9. Historia pobliskich miejscowo?ci
  10. Zabytki pobliskich miejscowo?ci
1. Informacje ogólne o Tyczynie
Gmina Tyczyn le?y w centralnej cz??ci województwa podkarpackiego, w bezpo?rednim s?siedztwie aglomeracji miejskiej Rzeszowa. Jest gmin? miejsko-wiejsk?, jedn? z 14 gmin powiatu rzeszowskiego. Stanowi tak?e pó?nocno-zachodni? cz??? mikroregionu Dolina Strugu. W jej sk?ad wchodzi miasto Tyczyn oraz sze?? so?ectw: Bia?a, Borek Stary, Budziwój, Hermanowa, Kielnarowa i Matysówka. Powierzchnia gminy wynosi 82,44 km2, przy czym miasto Tyczyn usytuowane w centrum gminy zajmuje obszar 9,67 km2. Wed?ug danych Urz?du Statystycznego w Rzeszowie z 2002 roku, u?ytki rolne zajmuj? 76,2% jej powierzchni, z czego 70,6% przypada na grunty orne, 16,9% na ??ki, 7,9% na pastwiska, a 4,6% na sady. Lasy i grunty le?ne pokrywaj?ce 14% ogólnej powierzchni gminy wchodz? w sk?ad dwóch wi?kszych kompleksów le?nych znajduj?cych si? przy po?udniowej granicy gminy, na terenie Hermanowej Przylasku i Czerwonek Kielnarowskich oraz mniejszych - na wzgórzach otaczaj?cych Matysówk? i Borek Stary. Pozosta?e grunty i nieu?ytki zajmuj? 9,8% powierzchni.
Przez najpi?kniejsze tereny gminy Tyczyn wytyczone zosta?y trasy turystyczne, b?d?ce fragmentem szlaków prowadz?cych do Hy?nia?sko-Gwo?nickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu: szlak ?ó?ty (13-kilometrowy odcinek szlaku Dooko?a Rzeszowa) i szlak niebieski (fragment szlaku Rzeszów - Dynów). Ich uzupe?nieniem s? profesjonalnie oznakowane trasy rowerowe - lokalne i trasa g?ówna, która jest cz??ci? trasy biegn?cej przez Euroregion Karpacki z Rzeszowa do Koszyc. W?druj?c po nich mo?na lepiej pozna? tak?e histori? tej ziemi, gdy? szlaki turystyczne i ?cie?ki rowerowe prowadz? do wielu zabytków. Obiekty te reprezentuj? zarówno architektur? sakraln? oraz dworsk?, jak i staromiejski uk?ad urbanistyczny. Do najciekawszych atrakcji turystycznych nale?? z pewno?ci?: ko?ció? i klasztor o.o. Dominikanów w Borku Starym z barokowym wn?trzem i s?yn?cym ?askami obrazem Matki Bo?ej, pochodz?cy z XV wieku ko?ció? parafialny pw. ?w. Trójcy i ?w. Katarzyny w Tyczynie, eklektyczny zespó? pa?acowo-parkowy w Tyczynie (dawna siedziba hrabiostwa Wodzickich), rynek w Tyczynie z zachowanym historycznym uk?adem urbanistycznym i charakterystycznymi domami mieszcza?skimi z XVII-XIX w., kapliczka i ?róde?ko w Przylasku w Hermanowej. Tyczyn jest gmin?, gdzie z powodzeniem kultywowane s? tradycje kultury ludowej. Dzia?a tu wiele artystycznych zespo?ów ludowych, a od kilku lat odbywaj? si? wojewódzkie i powiatowe imprezy promuj?ce kultur? ludow?.


2. Historia Tyczyna
Tereny otaczaj?ce Tyczyn wykazuj? bardzo dawne ?lady pobytu i dzia?alno?ci ludzkiej, co wi??e si? niew?tpliwie z korzystnymi warunkami glebowymi, a co potwierdzaj? badania archeologiczne. By?y to tereny pogranicza polsko-ruskiego, od ko?ca XI w. zwi?zane przewa?nie z Rusi?, by ostatecznie w 1341 r. po wyprawie króla Kazimierza Wielkiego znale?? si? w granicach Polski. Odt?d a? do po?owy XV w. Tyczyn wraz z okolicznymi wsiami nale?a? administracyjnie do ziemi sanockiej, a potem do powiatu przeworskiego ziemi przemyskiej. W okresie zaborów nale?a? najpierw do cyrku?u, potem do powiatu rzeszowskiego, a po 1945 r. do województwa rzeszowskiego. By? mo?e cz??? wsi okr?gu tyczy?skiego powsta?a ju? w czasach ruskich (np. Bia?a, mo?e Borek), jednak nie da si? tego udowodni? z braku materia?u ?ród?owego - pierwsze informacje pisane o nich pochodz? z XIV w. W 1368 r. król Kazimierz Wielki zezwoli? na lokacj? miasta Tyczyna obok starej wsi zwanej Bia?a. Z 1418 r. pochodz? wiadomo?ci o Borku Starym. Dokument z 1423 r. podaje wykaz wsi okr?gu tyczy?skiego - pojawiaj? si? tu m.in. Budziwój i Matysówka. W dokumencie z 1450 r. pojawiaj? si? przedmie?cia Tyczyna niewymienione z nazwy, ale z pó?niejszych dokumentów wynika, ?e by?y to Hermanowa (1458 r.) i Kielnarowa (1478 r.). W pó?niejszym czasie powsta?y ju? tylko niewielkie przysió?ki - Biechowszczyzna ko?o Kielnarowej (1695 r.) oraz Czerwonki i Przylasek ko?o Hermanowej (1745 r.). Z dokumentu lokacyjnego Tyczyna, wydanego przez króla Kazimierza Wielkiego w 1368 r. wynika, ?e miasto by?o w?asno?ci? królewsk?. Prawdopodobnie ju? za panowania Ludwika W?gierskiego Tyczyn wraz z okr?giem dosta? si? w r?ce Ottona z Pilczy drog? kupna za sum? 500 grzywien. Po jego ?mierci (przed 9.09.1385 r.) w?a?cicielk? dóbr tyczy?skich zosta?a wdowa po nim Jadwiga (z domu Melszty?ska). Specjalny s?d polubowny w 1404 r. przyzna? W?adys?awowi Jagielle Tyczyn z ca?ym okr?giem, po wyp?aceniu Jadwidze i jej córce El?biecie 500 grzywien. W ten sposób dobra tyczy?skie wróci?y ponownie do skarbu królewskiego.
W 1423 r. król W?adys?aw Jagie??o nada? Janowi z Jicina (Giczyn) swoje do?ywocie na mie?cie Tyczyn z ca?ym kluczem i wsiami, m.in. Bia??, Borkiem, Budziwojem i Matysówk?, z tym, ?e po ?mierci króla wróci? one mia?y do dzieci z poprzedniego ma??e?stwa zmar?ej królowej El?biety (z domu Pileckiej, trzeciej ?ony Jagie??y), tj. do Jana, Ofki i El?bfety. Nie wiadomo, czy po ?mierci króla w 1434 r. nast?pi? podzia? dóbr mi?dzy rodze?stwem, wiadomo jednak, ?e jako w?a?ciciel Tyczyna wyst?puje odt?d stale Jan (Pilecki, herbu Leliwa). Tyczyn pozosta? w r?kach Pileckich do ok. 1585 r., kiedy Anna Pilecka (jedyna spadkobierczyni) po?lubi?a Krzysztofa ze Stangenbergu Kostk? herbu D?browa. Po jego ?mierci, w 1604 r. Anna ponownie wysz?a za m?? za ?ukasza Opali?skiego herbu ?odzia. Po ?mierci Anny w 1631 r. dziedzicem dóbr tyczy?skich zosta? jej syn z pierwszego ma??e?stwa - Miko?aj Rafa? Kostka. Po jego ?mierci (zapewne w 1637 r.) i wobec bezpotomnej ?mierci jego jedynej córki (1644 r.) dobrami tyczy?skimi zarz?dza?a wdowa po Miko?aju - Zofia Katarzyna (z domu Plemi?cka). 6.07.1646 r. zapisa?a ona w testamencie wszystkie swe dobra (m.in. tyczy?skie) swym kuzynom - Dzia?y?skim herbu Ogo?czyk.Równie? Braniccy herbu Gryf, dalecy krewni Kostków (poprzez Wapowskich) mieli pretensje do tych dóbr. W 1670 r. Jan Klemens Branicki najecha? zbrojnie Tyczyn, odbieraj?c go Micha?owi Dzia?y?skiemu, co odbi?o si? g?o?nym echem na sejmie 1672 r. Kwestia tzw. sukcesji Kostkowskiej ci?gn??a si? tak?e po ?mierci Branickiego w 1673 r. Ostatecznie w 1690 r. syn Jana Klemensa Branickiego, Stefan Miko?aj, zawar? ugod? ze Stanis?awem Dzia?y?skim (synem Micha?a), w wyniku której sta? si? prawnym posiadaczem Tyczyna z okolicznymi wsiami. Po jego ?mierci w 1709 r. dobra odziedziczy? syn - Jan Klemens Branicki - który zmar? bezpotomnie w 1771 r. Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, troszczy? si? o swoje dobra tyczy?skie. Przebudowa? tu gruntownie ko?ció? parafialny, uposa?y? szpital dla ubogich. Uzyska? tak?e przywileje królewskie (Augusta II, a potem Stanis?awa Augusta Poniatowskiego) na kilka nowych jarmarków dla Tyczyna. Wdowa po nim, Izabela z Poniatowskich (jego trzecia ?ona), zatrzyma?a dla siebie do?ywocie na dobrach tyczy?skich (do 1808 r.). Poniewa? przebywa?a przewa?nie w Bia?ymstoku, dobrami tyczy?skimi zarz?dza? ks. Antoni Wac?aw Beta?ski - duszpasterz i ?wietny administrator, prepozyt tyczy?ski w latach 1770-1783, plenipotent i zarz?dca dóbr tyczy?skich z ramienia Branickich, a od 1783 r. biskup przemyski. Dzi?ki jego staraniom w 1772 r. powsta?o przy ko?ciele parafialnym bractwo ?w. Trójcy, a sam ko?ció? odnowiony wcze?niej nak?adem zmar?ego Jana Klemensa Branickiego zosta? uroczy?cie po?wi?cony 26.05.1782 r. Ksi?dz Beta?ski opiekowa? si? miejscow? szko?? trywialn?, na któr? legowa? w testamencie 2 000 z?p. Jako administrator i dzier?awca Tyczyna energicznie i skutecznie regulowa? wszystkie sprawy miasteczka. Posiada? tu w?asny dworek, istniej?cy do chwili obecnej.
Od lat dwudziestych XIX w. dominium tyczy?skie nale?a?o do Wodzickich: Piotra (ok. 1828 r.), a nast?pnie do Józefa, Aleksandra, Ludwika (zm. 1894 r.). Rodzina Wodzickich by?a wielce zas?u?ona dla Tyczyna. Aleksander Wodzicki, uczestnik powstania listopadowego, w?asnym kosztem wzniós? w 1844 r. nowy budynek szkolny w mie?cie. Ludwik Wodzicki, jego syn, uczestnik powstania styczniowego, by? aktywnym politykiem galicyjskim, od 1877 r. marsza?kiem sejmu krajowego. W 1867 r. z jego inicjatywy zbudowano w Tyczynie m?yn parowy, jeden z pierwszych w Galicji. Jemu te? zawdzi?cza swe powstanie pi?kna kaplica cmentarna wraz z grobowcem rodziny Wodzickich, zbudowana w latach 1877-1885. Wcze?niej jeszcze, bo w 1862 r . rozpocz?? on budow? pi?knego, murowanego, jednopi?trowego pa?acu w Tyczynie, uko?czonego kilka lat pó?nej i otoczonego rozleg?ym parkiem. Córka Ludwika Wodzickiego, Izabela, po?lubi?a ksi?cia Janusza Radziwi??a. Po jego wyje?dzie do USA by?a faktyczn? w?a?cicielk? dóbr tyczy?skich, które sprzeda?a w 1911 r. Witoldowi Uzna?skiemu. Ten ostatni by? w?a?cicielem dóbr tyczy?skich (m.in. folwarków na terenie Tyczyna, Hermanowej i Bia?ej) równie? w okresie mi?dzywojennym.Niestety, nowy w?a?ciciel tyczy?skiego maj?tku po kilku latach rozpocz?? jego systematyczn? wyprzeda?, co poci?gn??o za sob? spadek znaczenia dworu jako o?rodka kszta?tuj?cego ?ycie spo?eczne i kulturalne okolicy. Dwudziestolecie mi?dzywojenne nie zmieni?o charakteru Tyczyna. Zmniejszy?a si? jednak znacznie liczba jego mieszka?ców, w wyniku strat wojennych i emigracji, g?ównie ludno?ci ?ydowskiej, do Stanów Zjednoczonych. W 1923 roku maj?cy siedzib? w Tyczynie S?d Powiatowy zosta? zmieniony na S?d Grodzki, obejmuj?cy swym zasi?giem 36 okolicznych miejscowo?ci. Na czele w?adz miasta sta? burmistrz, wybierany przez 12-osobow? Rad? Miejsk?. Równocze?nie Tyczyn by? te? siedzib? Wójta Gminy Zbiorowej - ze swym urz?dem i Rad? Gminn? obejmuj?c? 10 s?siednich wsi: Bia??, Borek Stary, Budziwój, Chmielnik, Hermanow?, Kielnarow?, Matysówk?, Siedliska, So?onk?, Straszydle. ??cznie gmina liczy?a ponad 14 tys. mieszka?ców i 4 tys. gospodarstw rolnych, z których wi?kszo?? nie przekracza?a powierzchni 3 ha.
Po wybuchu II wojny ?wiatowej Niemcy wkroczyli do Tyczyna 9 wrze?nia 1939 roku. W latach 1940-41 szczególnie represyjne dzia?ania okupanta spotka?y miejscow? ludno?? ?ydowsk?. W czerwcu 1942 roku wszystkich ?ydów mieszkaj?cych w Tyczynie i okolicznych miejscowo?ciach przesiedlono do rzeszowskiego getta, sk?d pó?niej wywieziono ich do obozów masowej zag?ady. W stosunku do ludno?ci polskiej rzeszowskie gestapo przeprowadzi?o 18 czerwca 1943 roku pacyfikacj? miasteczka, w trakcie której kilka osób rozstrzelano, a kilkadziesi?t wywieziono do obozów pracy. Chlubn? kart? w dziejach Tyczyna stanowi konspiracyjna dzia?alno?? ruchu oporu, której efektem by?o m.in. przeprowadzenie w 1944 roku udanego zamachu na proniemieckiego burmistrza Heucherta oraz otwarta bitwa AK-owców tutejszej placówki Topola z Niemcami, zako?czona wyzwoleniem Tyczyna 27 lipca 1944 roku.
Na przestrzeni wieków Tyczyn wraz z okolicznymi wsiami wielokrotnie by? niszczony przez najazdy, po?ary i epidemie. W 1502 r. mia? miejsce napad Tatarów, którzy zniszczyli m.in. m?yn miejski. Kolejny napad tatarski mia? miejsce w 1594 r. - spalili oni m.in. ko?ció? szpitalny ?w. Krzy?a w Tyczynie. W 1624 r. Tatarzy spalili oprócz domów w Tyczynie równie? ko?cio?y w niektórych okolicznych wsiach (m.in. w Borku Starym). Równie? ostatni najazd tatarski w 1672 r . przyniós? tym okolicom sporo zniszcze? - oprócz Tyczyna ucierpia? te? m.in. s?siedni Borek Nowy. Z powodu drewnianej zabudowy zarówno okolicznych wsi, jak i samego Tyczyna, prawdziw? tragedi? by?y po?ary. W 1627 r. sp?on??o prawie ca?e miasto. Tyczyn i okoliczne wsie dozna?y licznych szkód podczas "potopu", bowiem grasowali w tych stronach zarówno Szwedzi, jak i ich sprzymierze?cy - wojska kozackie i siedmiogrodzkie. Podczas wojny pó?nocnej operowa?y w tych stronach wojska saskie i carskie. Bardzo du?o zniszcze? przynios?a te? prywatna wojna Opali?skiego z "Diab?em ?a?cuckim" (Stanis?awem Stadnickim), który kilkakrotnie najecha? Tyczyn na pocz. XVII w. Ogromne straty w?ród ludno?ci spowodowa?a epidemia grasuj?ca tu w 1680 r.

Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


3. Warunki naturalne
Obszar gminy Tyczyn rozci?ga si? na pograniczu dwóch krain fizycznogeograficznych - Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Karpackiego, a dok?adniej nale??cych do nich dwóch mezoregionów - Pradoliny Podkarpackiej i Pogórza Dynowskiego. Po?o?enie to stanowi o zró?nicowanym ukszta?towaniu terenu. Skrajna, po?udniowo-zachodnia cz??? gminy obejmuj?ca Bia?? i niemal ca?y Budziwój - to teren rozleg?ej, p?askiej pradoliny Wis?oka biegn?cej przez Przedgórze Rzeszowskie. Pozosta?y obszar gminy, le??cy ju? na Pogórzu Dynowskim, to teren pagórkowaty. Grzbiety wyst?puj?cych tu wzniesie? biegn? w ró?nych kierunkach, ró?ny jest stopie? nachylenia stoków, które rze?bi? liczne cieki wodne i osuwiska. Wprawdzie ró?nica w bezwzgl?dnej wysoko?ci nad poziomem morza obydwu tych obszarów nie jest du?a (od 210 m n.p.m. w dolinie Wis?oka do 390 m n.p.m. na grzbietach wzniesie?), lecz znacznie bardziej istotne s? ró?nice w budowie geologicznej. Ona warunkuje nie tylko typ krajobrazu, ale te? rodzaj wyst?puj?cych minera?ów i gleb, a to z kolei wp?ywa na charakter ?wiata ro?lin i zwierz?t.

Z budow? geologiczn? terenów gminy zwi?zane jest wyst?powanie surowców mineralnych. W pradolinie Wis?oka, gdzie wyst?powa?y stosunkowo bogate pok?ady glin lessowych i zwietrzelinowych, piasków i ?wirów, od kilku dziesi?tków lat trwa?a ich intensywna eksploatacja. Do dzi? w rejonie Budziwoja (dolina Wis?oka) wydobywa si? rocznie ok. 250 tys. m3 glin lessowych i ok. 40 tys. ton ?wirów i piasków. Pozosta?e okoliczne z?o?a s? b?d? w zupe?no?ci wyeksploatowane, b?d? pokryte dobrymi klasowo glebami, co decyduje o rolniczym zagospodarowaniu tych terenów. Bogate w minera?y s? okolice Hermanowej, gdzie wyst?puj? pok?ady ?upków, wapieni i gipsów, z których jedynie te ostatnie s? eksploatowane. Gipsowe z?o?e znajduje si? w przysió?ku Gradkowiec. ?upki (menilitowe), ze wzgl?du na wyst?puj?ce w nich warstwy twardej, zbitej krzemionki i podwy?szon? zawarto?? potasu, uranu i torfu, maj? niewielk? przydatno?? gospodarcz?. Natomiast na udokumentowanie czekaj? odkryte tu z?o?a wapieni litotamniowych, utworzonych przez skalinki - glony do dzi? buduj?ce rafy wapienne na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Do surowców nieeksploatowanych zaliczy? mo?na potencjalne z?o?a gipsu w okolicach Bia?ej i Budziwoja oraz potencjalne z?o?a gazu ziemnego i innych bituminów (w tym by? mo?e ropy naftowej).

Rodzaj gleb to tak?e wynik budowy geologicznej. W dolinach rzek - w pradolinie Wis?oka i szerokiej dolinie Strugu - na madach rzecznych utworzy?y si? najlepsze rolniczo gleby, II i III klasy bonitacyjnej. S? to gleby brunatne, miejscami czarnoziemy brunatniej?ce, a na terenach wilgotnych - kwa?ne, bagienne. W centralnej cz??ci gminy, tam gdzie ska?? macierzyst? stanowi? utwory kredowe, wyst?puj? gleby bielicowe. Gleby brunatne dominuj? tak?e na wzniesieniach, lecz im wy?ej, tym s? p?ytsze i mniej urodzajne (IV-VI klasa). Tylko gdzieniegdzie na pó?nocnych stokach wyst?puj? urodzajne, powsta?e na lessach, czarnoziemy brunatniej?ce.

Wszystkie gleby na terenie gminy Tyczyn zaliczane s? to tzw. gleb ci??kich. Ich przydatno?? rolnicz? okre?la klimat i klasyfikacja bonitacyjna: w Bia?ej, Budziwoju i w dolnym biegu Strugu gleby uznawane s? jako pszenno dobre. Na nich g?ównie wskazana jest produkcja ogrodnicza i uprawa warzyw. Na pozosta?ym terenie, po?o?onym wy?ej, o ostrzejszym klimacie, gleby okre?lane s? jako pszenno górskie. S? to ziemie najbardziej przydatne do uprawy zbó?, ro?lin okopowych, a tak?e do wykorzystania nas?onecznionych stoków - nara?onych na niedobór wilgoci w wyniku szybkiego sp?ywu wód - na sady i plantacje ro?lin jagodowych (maliny, je?yny, borówki).

Miasto i gmina Tyczyn po?o?one s? w dorzeczu Wis?oka. Wyst?puj?ce tu wody powierzchniowe to przede wszystkim wody dop?ywów Wis?oka, który na odcinku ok. 4,7 km jest rzek? graniczn? z gmin? Boguchwa?a. Pó?nocna cz??? gminy przylega do Zalewu (zbiornika retencyjnego) na Wis?oku w Rzeszowie. Najwi?kszym ciekiem wodnym w gminie jest przep?ywaj?cy przez ca?y jej obszar Strug. P?ynie dolin? o szeroko?ci od 6 do 12 metrów i wpada do Wis?oka ju? poza granicami gminy, w Rzeszowie. Swój pocz?tek bierze w rejonie Nowego Borku, gdzie ??czy dwie rzeczki: Ryjak i Tatyn?. Strug niesie wody wielu swoich dop?ywów, m.in. wpadaj?cego do? w okolicach Kielnarowej potoku Chmielnik, a pó?niej Hermanówki. Dop?ywy te, podobnie jak i potoki dop?ywaj?ce bezpo?rednio do Wis?oka, s? zbli?onej d?ugo?ci, maj? du?e spadki, a obszar ich zasilania ma niewielkie zdolno?ci magazynowania wody. A to powoduje, ?e w przypadku nag?ych odwil?y, roztopów lub gwa?townych opadów do potoków sp?ywaj? ogromne masy wody, których nie mie?ci koryto. Rozlewa si? ona wtedy nawet poza dolin? rzeki, podtapiaj?c ni?ej po?o?one domy i tereny uprawne. Strug wylewa g?ównie podczas wiosennych roztopów i ostatnio tak?e w lecie, podczas kilkudniowych mocnych opadów.

Poza ciekami wodnymi, woda powierzchniowa wyst?puje w kilku niewielkich stawach pe?ni?cych rol? ma?ej retencji, po?o?onych przy granicy Tyczyna z Budziwojem. Wody podziemne na obszarze gminy s? wykorzystywane poprzez uj?cia wody i wodoci?gi na potrzeby bytowo-gospodarcze miasta i gminy, a tak?e komercyjnie - w wytwórni wód dzia?aj?cej w Borku Starym.

Pod wzgl?dem klimatycznym obszar miasta i gminy po?o?ony jest na pograniczu dwóch krain klimatycznych. Kraina Równin i Kotlin Podgórskich, obejmuj?ca zachodni? i pó?nocn? cz??? gminy, cechuje si? przewag? wp?ywów kontynentalnych o wi?kszych rocznych amplitudach temperatury (upalne lata i mro?ne zimy). Wiosny s? tutaj krótkie, przechodz? niepostrze?enie w d?ugie lato. Zimy s? d?ugie i mro?ne. Roczne sumy opadów s? nieco ni?sze ni? na wy?ej po?o?onych terenach.

Kraina Wy?yn Podkarpackich, w sk?ad której wchodzi cz??? gminy po?o?ona na Pogórzu Dynowskim, charakteryzuje si? niewielkimi rocznymi amplitudami temperatury, roczne sumy opadów s? dosy? wysokie, wiosny znacznie si? opó?niaj?. Zim?, w g??boko wci?tych dolinach tworz? si? zastoiska ch?odnego powietrza, wyst?puj? cz?sto zjawiska inwersji.

?rednia roczna suma opadów atmosferycznych wynosi 700 mm - najmniej opadów wyst?puje w styczniu i lutym, a najwi?cej w lipcu. ?rednia roczna liczba dni z pokryw? ?nie?n? wynosi 60 dni, a ilo?? dni z przymrozkiem wynosi oko?o 110 w ci?gu roku. W rozk?adzie miesi?cznym ?rednie temperatury kszta?tuj? si? od oko?o -2,5°C w styczniu do oko?o +17,5°C w lipcu. Ilo?? dni pogodnych w ci?gu roku wynosi od 35 do 40, natomiast dni pochmurnych - od 130 do 140.


4. Walory krajobrazowe
Zró?nicowane ukszta?towanie terenu i szata ro?linna decyduj? o atrakcyjno?ci krajobrazu gminy Tyczyn. Dolina rzeki Wis?ok, w której le?y Bia?a i cz??? Budziwoja, to rozleg?a równina o szeroko?ci od 4,5 do 5 km. Tu, nad brzegami Strugu i mniejszych potoków, spotka? mo?na pozosta?o?ci pradawnych lasów ??gowych: rosn?ce pojedynczo lub w grupach olsze, topole, wierzby, wi?zy, jesiony i zespo?y ?ozowisk. Po wyst?puj?cych tu kiedy? bagnach poro?ni?tych olsem - zespo?em ro?linno?ci zwi?zanym z wod? stoj?c?, a tak?e lasach li?ciastych z bogatym runem, nie ma ju? ?ladu. Ich miejsce zaj??a g?sta zabudowa wsi, pola uprawne i ??ki, a drzewa rosn? k?pami wzd?u? pól, dróg i wokó? domów. O istniej?cych tu kiedy? lasach ?wiadcz? jednak niektóre nazwy, np. przysió?ków Budziwoja: D?bina, Pod???e, Por?bki. Na nizinnych ??kach spotka? mo?na turzyce, jaskry, kacze?ce, niezapominajki, chocia? melioracja wp?yn??a na znaczne zubo?enie ??kowego ?wiata ro?lin. W wy?ynnej cz??ci gminy, która le?y na skraju Pogórza Dynowskiego, krajobraz ma du?o bardziej urozmaicon? rze?b?. Dominuj? tu wzgórza o d?ugich sp?aszczonych grzbietach i ?agodnych stokach, poci?tych debrzami - jak nazywa si? tu parowy i jary. Wzgórza przedzielone s? nieckowatymi dolinami o p?askich dnach. Grzbiety wzniesie? po?o?one s? na wysoko?ci 350-390 m n.p.m., a ró?nice wysoko?ci terenu wynosz? od 130 do 170 m. W tej cz??ci gminy mo?na wyró?ni? kilka znaczniejszych wzniesie?. Bezpo?rednio nad Tyczynem wznosi si? Dalnica (343 m n.p.m.), Przylasek Hermanowski le?y w pa?mie si?gaj?cym 384 m n.p.m., grupa wzniesie? zwana Dzia?em Matysówki le?y na wysoko?ci 361-366 m n.p.m., a mi?dzy dolinami potoków Chmielnik, Strug i Tatyna zalega d?ugi grzbiet - tzw. Dzia? Borówek o wysoko?ci 363-372 m n.p.m.
Na zboczach ni?szych wzniesie? wyst?puj? niewielkie zagajniki, w których oprócz drzew li?ciastych spotka? mo?na te? sosny, brzozy, graby i gdzieniegdzie buki. Miedze i skarpy ?ródpolne to siedliska tarniny i dzikiej ró?y. Bardziej na po?udnie, na szczytach i stokach wzniesie? pojawia si? inny rodzaj lasów: ciemnozielonych latem i zielonych zim?. To pozosta?o?ci prawiekowej buczyny karpackiej. Obok buków wyst?puj? te? jod?y, a w wilgotniejszych miejscach - jesiony, graby i jarz?biny. W runie le?nym spotka? mo?na wiele ro?lin charakterystycznych dla obszarów górskich, m.in. ?ywiec gruczo?owaty, skrzyp olbrzymi, lepi??nik bia?y, a tak?e ro?liny chronione - bluszcz, barwinek, marzank? wonn?, ?nie?yczk? przebi?nieg czy kopytnik.
Najbardziej atrakcyjna krajobrazowo, po?udniowo-wschodnia cz??? gminy stanowi?ca ok. 13% jej obszaru (ok. 1 100 ha), wchodzi w sk?ad Hy?nia?sko-Gwo?nickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Jego granica przebiega wzd?u? dróg wiod?cych z Chmielnika do Kielnarowej i dalej przez Borek Stary w kierunku wsi Brzezówka (gm. Hy?ne). Obejmuje on cz??? wzgórz ci?gn?cych si? od Hy?nego w kierunku Matysówki, mi?dzy dolinami rzeki Strug i potoku Chmielnik. Najwy?ej po?o?on? parti? wzgórz porasta ok. 100-hektarowy kompleks le?ny, tzw. Borkowski Las. Pi?kno obszaru gminy mo?na podziwia? z ponad 20 miejsc okre?lanych jako punkty widokowe.
W wielu so?ectwach gminy Tyczyn znajduj? si? cenne, zas?uguj?ce na ochron? obiekty dendrologiczne. Na list? pomników przyrody wpisane zosta?y dwa d?by szypu?kowe (o obwodach 530 i 523 cm) rosn?ce na terenie parku dworskiego w Tyczynie oraz grupa drzew przy szkole podstawowej w Borku Starym sk?adaj?ca si? z dwóch d?bów szypu?kowych (o obwodach 410 i 465 cm) oraz lipy drobnolistnej (obwód 460 cm). Do drzew o charakterze pomnikowym mo?na zaliczy? m.in.:
- 5 d?bów szypu?kowych w Budziwoju,
- lip? nieopodal zespo?u dworskiego w Tyczynie przy kapliczce obok stawu (obwód 445 cm),
- iczne lipy, graby, jesiony, klony, robinie, buk, d?b piramidalny, tulipanowiec ameryka?ski - na terenie parku dworskiego w Tyczynie,
- d?b szypu?kowy (obwód 405 cm) w s?siedztwie ko?cio?a w Tyczynie,
- lip? drobnolistn? (obwód 350 cm) przy ogrodzeniu cmentarza w Tyczynie,
- grup? trzech d?bów w Kielnarowej, w przysió?ku Za Wod? (obwody: 355, 410 i 430 cm),
- starodrzew wokó? klasztoru i przy ko?ciele w Borku Starym,
- d?by szypu?kowe przy gajówce w Hermanowej,
- 2 lipy i 2 d?by szypu?kowe licz?ce sobie od 150 do 200 lat przy domostwach w starej cz??ci Bia?ej, przy drodze do ko?cio?a i na Zagumniu.
Na terenie ca?ej gminy wyst?puj? ró?ne gatunki wolno ?yj?cych zwierz?t. S? tu zaj?ce, wiewiórki, lisy, kuny, a w pobli?u wi?kszych skupisk le?nych - borsuki, sarny, jelenie i dziki. Wiele jest te? gatunków ptactwa, m.in. ?owne - kuropatwy i ba?anty, rzadkie - kwiczo?y, jarz?bki, myszo?owy, zimorodki, krzykliwe orliki, górskie pliszki, drapie?ne - jastrz?bie i pospolite, ale pi?knie ?piewaj?ce - skowronki, s?owiki, drozdy, sikorki i wilgi. W?ród spotykanych p?azów s? m.in.: salamandra plamista, traszka, kumak górski, ropucha szara i rzekotka drzewna, a w?ród gadów: jaszczurka - zwinka i ?yworodna, padalec czy ?mija zygzakowata.


5. Budowa geologiczna
Pagórki dominuj?ce na znacznym obszarze gminy Tyczyn powsta?y jako wypi?trzenia G?ównego Nasuni?cia Karpackiego ponad sto milionów lat temu, w okresie górnej kredy. Jako, ?e pochodzi?y z dna ciep?ego, g??bokiego morza, zbudowane by?y z dennych ska? osadowych: piasków, piaskowców, ?upków, margli i wapieni. W trzeciorz?dzie (ok. 70 mln lat temu) tereny te znów obejmowa?o morze, ale tym razem ch?odne i p?ytkie. Nanios?o ono na kredowy wa? kolejne osady oligoce?skich piaskowców i eoce?skich ?upków. Ska?y te u?o?y?y si? warstwowo w charakterystyczny przek?adaniec (warstwy piaskowca przedzielone ?upkami), tworz?c tzw. flisz karpacki. W kolejnej epoce - czwartorz?dzie (ok. milion lat temu), topniej?ce lodowce wy??obi?y w mi?kkich fliszowych ska?ach g??bokie doliny, pozostawiaj?c na ich dnie piaski, ?wiry i mady. Doliny te podzieli?y jednolite fliszowe pasma na wzgórza o stromych zboczach i szerokich p?askich grzbietach. Nizinna cz??? gminy (Bia?a, Budziwój) to mioce?skie (trzeciorz?dowe) wapienie, piaskowce, piaski, i?y i gipsy, na których osadzi?y si? grube warstwy czwartorz?dowych (ok. milion lat temu) madów, piasków, ?wirów rzecznych i py?ów - tworz?c less. Rze?b? terenu kszta?towa?y zarówno ruchy tektoniczne, jak i trwaj?ca tysi?cami lat erozja wodna i powietrzna. Jej efektem s? p?askodenne i nieckowate doliny rzeczne, w?skie koryta strumieni, parowy i jary. Erozj? "wspomaga?a" dzia?alno?? cz?owieka, zw?aszcza wyst?puj?ca tu od wieków gospodarka rolna. W wyniku karczowania lasów na wy?szych partiach stromych wzniesie?, na wielu stokach utworzy?y si? osuwiska i obrywy. Wiele z nich aktywnych jest do dzi?, uniemo?liwiaj?c wykorzystanie pobliskich, cz?sto bardzo atrakcyjnych krajobrazowo terenów pod zabudow? mieszkaniow?, budow? dróg i innych standardowych obiektów infrastruktury komunalnej. Nieprzydatne do zagospodarowania osuwiska s? jednak niema?? atrakcj? turystyczn?: w ods?oni?tych blokach skalnych podziwia? mo?na dok?adnie struktur? fliszowego przek?ada?ca sprzed ok. 70 mln lat.


6. Woda i powietrze oraz obszary chronione
Gmin? Tyczyn bez przesady nazwa? mo?na obszarem wyst?powania wyj?tkowo dobrej wody. S? tu liczne ?ród?a (wody szczelinowe - ze ska? trzecio- i czwartorz?dowych), które w wi?kszo?ci posiadaj? - rozpropagowane przez radiestetów - bardzo korzystne dla cz?owieka bia?e promieniowanie, a przy tym legenda ??czy je z przypadkami cudownych uzdrowie? i ?yciowych dobrodziejstw. Najbardziej znane to "cudowne" ?róde?ka w Przylasku, przysió?ku Hermanowej i na terenie klasztoru oo. dominikanów w Borku Starym. Woda z tych ?róde? nie wykazuje wi?kszego mineralizowania, lecz jest bardzo czysta biologicznie i od lat ma renom? zdrowej wody. Ma te? gmina Tyczyn zasoby wód mineralnych. Eksploatowane s? wody oligoce?skie - z odwiertów dla potrzeb komunalnych miasta oraz dla potrzeb wytwórni wody Rzeszowianka w Borku Starym. Bogactwem, z którego dot?d si? nie korzysta jest ?ród?o wody mineralnej w Tyczynie ?anach. Jest to woda o bogatych walorach (siarczkowo-chlorkowo-wodorowo-w?glanowo-sodowo-wapniowa z obecno?ci? kationu ?elazowego i anionu fluorkowego). Wydajno?? ?ród?a jest niewielka, ok. 5 l/min. Wyst?puje ono w pobli?u ska? kredowych, przebiegaj?cych ze wschodu na zachód. Kilkadziesi?t metrów powy?ej ?róde?ka pojawiaj? si? wycieki ?elaziste z banieczkami pal?cego si? gazu ziemnego.
Niezaprzeczalnym walorem gminy, zw?aszcza jej pagórkowatych terenów, jest ?agodny klimat i czyste powietrze. Stopie? czysto?ci powietrza mie?ci si? normie dla obszarów chronionych. Przeprowadzane okresowo badania wykazuj? minimalny stopie? st??enia SO2 i py?ów oraz ?ladowe ilo?ci metali ci??kich. Jedynie pobliski Rzeszów ma niewielki wp?yw na zanieczyszczenia, gdy? na terenie gminy nie ma du?ych zak?adów przemys?owych, które zwykle s? zwykle g?ównym ?ród?em ska?enia ?rodowiska.

OBSZARY CHRONIONE
Najcenniejsze pod wzgl?dem krajobrazowym i przyrodniczym tereny, m.in. Pogórza Dynowskiego, zosta?y obj?te ochron? prawn? jako tzw. obszary chronionego krajobrazu. W 1992 roku utworzono 7 takich obszarów na terenie województwa rzeszowskiego.

Hy?nia?sko-Gwo?nicki Obszar Chronionego Krajobrazu zajmuje po?udniowo-zachodni? cz??? Pogórza Dynowskiego, obejmuj?c swoim zasi?giem tereny nast?puj?cych gmin: Tyczyn, Chmielnik, B?a?owa, Hy?ne, Niebylec z wsi? Gwo?nica oraz Markowa z wsi? Husów. Ca?a jego powierzchnia to 24 620 ha.
 
Hy?nia?sko-Gwo?nicki Obszar Chronionego Krajobrazu jest drugim co do wielko?ci, po Mielecko-Kolbuszowskim obszarem chronionego krajobrazu w województwie podkarpackim. Zasadnicza ró?nica mi?dzy tymi obszarami wyst?puje w udziale u?ytków rolnych w podziale powierzchni ogólnej. Hy?nia?sko-Gwo?nicki Obszar Chronionego Krajobrazu posiada tylko 32% (wg innych ?róde? 25%) powierzchni le?nej. Przewa?aj? tu lasy li?ciaste i mieszane, tworz?ce gr?dy i skupiska drzew bukowych b?d?ce pozosta?o?ci? pradawnej buczyny karpackiej. Skupiska drzew w dolinach rzecznych s? pozosta?o?ci? lasów ??gowych. W rezerwacie przyrody Mójka, znajduj?cym si? na terenie tego obszaru, przedmiotem ochrony jest las bukowo-jod?owy, stanowisko bobra europejskiego. Rezerwat Wilcze zosta? utworzony ze wzgl?du na kompleks jedliny podgórskiej ze znacznym udzia?em buka.

Hy?nia?sko-Gwo?nicki Obszar Chronionego Krajobrazu jest godny zachowania w jak najmniej zmienionym charakterze, nie tylko z powodu jego pogórza?skiego krajobrazu, czy te? pozosta?o?ci prawie naturalnych form buczyny karpackiej lub wyst?powania (g?ównie na terenie lasów) rzadkich gatunków ro?lin i zwierz?t, lecz równie? ze wzgl?du na fakt, i? jest to ciekawy przyk?ad krajobrazu kulturowego (przekszta?conego przez wielowiekow? dzia?alno?? cz?owieka), charakterystycznego dla drobnej, rozproszonej w?asno?ci ch?opskiej. Z punktu widzenia przyrodniczego spotka? tu mo?na liczne formy geologiczne i biocenozy (?rodowiska przyrodnicze) - miejscami najbardziej zbli?one do naturalnych. Osadnictwo na obj?tych ochron? obszarach wywar?o swój wp?yw stosunkowo pó?niej, ni? w bardziej przyjaznych rolnictwu, ni?ej po?o?onych i urodzajniejszych miejscach doliny Strugu - dopiero w XV w.Hy?nia?sko-Gwo?nicki Obszar Chronionego Krajobrazu jest bogaty faunistycznie - co do ilo?ci i atrakcyjno?ci zwierz?t ust?puje jedynie Mielecko-Kolbuszowskiemu Obszarowi Chronionego Krajobrazu. Stanowi ostoj? rzadkich gatunków: puchacza Bubo-Bubo, bociana czarnego, salamandry plamistej (le?nictwo Szklary i Hadle Szklarskie), rzadkiego motyla górskiego - niepylaka mnemozyny (okolice B?a?owej) oraz borsuka, gronostaja, ?asicy, chomika, rzadkich ptaków drapie?nych, np. krogulca, myszo?owa oraz licznych ptaków ?piewaj?cych. Swoj? ostoj? ma tu równie? zwierzyna ?owna.
 
Hy?nia?sko-Gwo?nicki Obszar Chronionego Krajobrazu na terenie gminy Tyczyn.
Na terenie gminy Tyczyn, Hy?nia?sko-Gwo?nicki Obszar Chronionego Krajobrazu obejmuje jej po?udniowo-wschodni? cz??? o powierzchni 1 100 ha. W sk?ad chronionego obszaru wchodzi fragment wzgórz rozci?gaj?cych si? na po?udniowy wschód od drogi z Kielnarowej do Chmielnika (wzd?u? doliny rzeki Chmielnik) i na wschód od biegn?cej dolin? Strugu drogi wojewódzkiej nr 878 z Rzeszowa do Dynowa - na odcinku od Kielnarowej do granicy z gmin? B?a?owa. Najwy?ej po?o?on? parti? wzgórz porasta tu 100-hektarowy kompleks le?ny, tzw. Borkowski Las, poni?ej rozci?gaj? si? malownicze pola i ??ki poprzecinane jarami i zadrzewionymi dolinami potoków. Przez najciekawsze przyrodniczo i krajobrazowo tereny Hy?nia?sko-Gwo?nickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu przebiegaj? fragmenty szlaków turystycznych: ?ó?tego Dooko?a Rzeszowa oraz niebieskiego wiod?cego z Rzeszowa do Dynowa.


7. Znani mieszka?cy
Jerzy z Tyczyna (ok. 1510-1591) - poeta polsko-?aci?ski, humanista, sekretarz króla Zygmunta Augusta, agent dyplomatyczny przy Kurii Rzymskiej. B?d?c oficjalnym reprezentantem dworu królewskiego i doradc? u boku pos?ów polskich w Rzymie, za?atwia? wiele dra?liwych spraw w stosunkach polskiej hierarchii ko?cielnej z Kuri? w Rzymie. Znany g?ównie historykom za sprawom listów, które pisa?, min. do Marcina Kromera. Listy te pisane cz??ciowo w j?zyku polskim s? zabytkiem XVI-wiecznej polszczyzny. Jerzy z Tyczyna znany by? równie? z tego, i? pomaga? m?odzie?y polskiej studiuj?cej w Rzymie za czasów swojej s?u?by dyplomatycznej. Mieszka?cy Tyczyna, chc?c aby pami?? tej wybitnej postaci nie przemin??a, ufundowali Jerzemu z Tyczyna tablice pami?tkowe - jedn? w ko?ciele parafialnym, drug? w Rynku na budynku dawnego Urz?du Gminy.

Ludwik Wodzicki (1834-1894) - syn Aleksandra Wodzickiego, uczestnika powstania listopadowego. Studiowa? w Krakowie i wykorzysta? ten okres swojego ?ycia na zawarcie wielu znajomo?ci, g?ównie w ?wiecie polityki. Od 1860 r. zwi?zany by? z obozem Hotelu Lambert, w latach 1858-1862 czynnie uczestniczy? w pracach Towarzystwa Rolniczego. Rok 1863 to pami?tna data dla wszystkich Polaków, tak?e dla Ludwika Wodzickiego, który wraz z grup? Tyczynian znalaz? si? w oddziale genera?a Jordana, usi?uj?cym nie?? pomoc powsta?com w Królestwie Polskim. Niestety, próba ta sko?czy?a si? niepowodzeniem, oddzia? zosta? rozgromiony przy próbie sforsowania granicy austriacko-rosyjskiej. Za odwa?n? postaw?, m?odego Wodzickiego awansowano do stopnia porucznika. Wroga polityka rz?du austriackiego wobec powsta?ców zmusi?a Wodzickiego do wyjazdu do Anglii. Do Krakowa wróci? po roku, uzyska? z okr?gu krakowskiego mandat poselski do Izby Panów w Wiedniu i pe?ni? t? funkcj? a? do swej ?mierci. W 1877 r. zosta? mianowany marsza?kiem Sejmu Krajowego Galicji - by? nim do grudnia 1880 roku.

Ludwik Wodzicki dobra po zmar?ym ojcu oficjalnie przej?? w 1858 r. i od pocz?tku bardzo si? o nie troszczy?. W latach 1862-1870 dzi?ki jego staraniom wybudowany zosta? eklektyczny pa?acyk, który przetrwa? do dzi?, oraz ameryka?ski m?yn parowy. Z jego inicjatywy powsta?o Towarzystwo Kasynowe, skupiaj?ce wokó? siebie lokaln? inteligencj? i m?odzie? szkoln?. Przy nim dzia?a? amatorski teatr oraz biblioteka. Ludwik Wodzicki by? cz?owiekiem powszechnie szanowanym, uzyska? staranne wykszta?cenie, a w polityce osi?gn?? du?y sukces. Tyczyn, z którym zwi?za? ?ycie rodzinne, nieraz bywa? ?wiadkiem ciekawych spotka? i rozmów oraz miejscem, o którym mówi?o si? w licz?cych si? salonach Galicji. U schy?ku swego ?ycia dozna? chyba najgorszych nieszcz??? jakie mog?y spotka? ojca: niemal w ci?gu roku straci? obu swoich synów. Wydarzenia te w powa?nym stopniu przyczyni?y si? do jego ?mierci w 1894 roku.
 
Aleksander Saloni (1866-1937) - urodzony w Tyczynie, najwybitniejszy badacz kultury ludowej w Rzeszowskiem na prze?omie XIX/XX w. Uko?czy? szko?? ludow? w Tyczynie, nast?pnie rozpocz?? nauk? w seminarium nauczycielskim w Rzeszowie. Po szcz??liwie zdanej maturze w 1885 roku obj?? posad? nauczyciela w B?a?owej. Za sumienn? prac? przeniesiono go s?u?bowo do szko?y ludowej miejskiej w Przeworsku. W tym czasie rozpocz?? studia samokszta?ceniowe z zakresu j?zykoznawstwa, historii powszechnej i polskiej oraz historii literatury. Jednak szczególnie zainteresowa?a go etnografia. Wnikliwie odnotowywa? wszystko to co dotyczy?o kultury ludowej. W swej pracy znalaz? sprzymierze?ca, by? nim redaktor Wis?y, Jan Kar?owicz. Kolejnym krokiem niezb?dnym w pracy etnografa zainteresowanego równie? muzyk? ludow?, by?o zdobycie dyplomu Pa?stwowej Komisji Konserwatorium Muzycznego w Pradze Czeskiej. W?adze o?wiatowe chc?c doceni? tego wybitnego pedagoga przenios?y go do szko?y ?wicze? przy seminarium rzeszowskim. Pracowa? tam cztery lata, po czym przeniesiono go do Stanis?awowa. Od 1913 roku Aleksander Saloni by? cz?onkiem Komisji Antropologicznej PAU w Krakowie. Podczas I wojny ?wiatowej wst?pi? do Legionu Wschodniego, a po jego rozwi?zaniu wróci? do Stanis?awowa. Pó?niej pracowa? w seminarium lwowskim. Na emerytur? przeszed? w 1925 r. Ko?cowy okres ?ycia po?wi?ci? muzyce. Zmar? w 1937 roku w Rabce, zosta? pochowany w Warszawie.
 
Antoni Bomba (1868-1956) - dzia?acz spo?eczny i polityczny pochodz?cy z Budziwoja. Jego rodzice Wawrzyniec i Katarzyna z Kotulów byli zamo?nymi gospodarzami. Mimo to dopiero on jako pierwszy z licznego rodze?stwa otrzyma? wykszta?cenie. W 1889 r. uko?czy? rzeszowskie gimnazjum, nast?pnie rozpocz?? studia na Uniwersytecie we Lwowie na wydziale weterynarii. Czasy studenckie wywar?y ogromny wp?yw na tego m?odego cz?owieka - tu zwi?za? si? z ruchem m?odzie?owym. Trudna sytuacja finansowa sprawi?a, i? musia? przerwa? studia. Po powrocie do Tyczyna krótko pracowa? w biurze notarialnym, pó?niej podj?? prac? nauczyciela w budziwojskiej szkole. By? to bardzo wa?ny czas w jego ?yciu, wtedy te? zdecydowa? si? rozpocz?? dzia?alno?? spo?eczn? i polityczn?. W roku 1895, bior?c udzia? w zje?dzie ch?opskim, by? ?wiadkiem za?o?enia Stronnictwa Ludowego. Rok 1890 by? równie? wa?ny dla Antoniego Bomby, zosta? on bowiem wybrany do Rady Pa?stwa w Wiedniu. W latach 1904-1918 by? pos?em do parlamentu z ramienia PSL. O?ywiona dzia?alno?? polityczna Antoniego Bomby przypada na koniec I wojny ?wiatowej - w tym czasie by? wspó?organizatorem tzw. Zielonej Kadry. Antoni Bomba to polityk wyros?y z tradycji ch?opskich. W trakcie swojej dzia?alno?ci przeszed? znacz?c? ewolucj? polityczn?: od pogl?dów bliskich ksi?dzu Stoja?owskiemu i Janowi Stapi?skiemu, po radykaln? Samopomoc. Oprócz dzia?alno?ci politycznej Antoni Bomba znany by? równie? ze swych zainteresowa? sprawami spo?eczno-kulturalnymi. By? organizatorem kó?ka dramatycznego, chóru, prezesem Towarzystwa Gimnastycznego Sokó? w Budziwoju (1910-1924), pe?ni? równie? funkcj? prezesa Towarzystwa Strzeleckiego Strzelec. W czasie II wojny ?wiatowej czynnie uczestniczy? w konspiracyjnym ?yciu politycznym. W 1944 r. powo?ano go w sk?ad PRN w Rzeszowie, wybrany zosta? jej pierwszym przewodnicz?cym, a od 1946 r. sprawowa? urz?d starosty. Jego g?ównymi celami sta?y si? o?ywienie gospodarki i administracji miasta. Antoni Bomba zmar? 15 lutego 1956 r. prze?ywszy 88 lat, zosta? pochowany na cmentarzu parafialnym w Budziwoju.
 
Franciszek Gil (1917-1960) - pisarz i publicysta pochodz?cy z Kielnarowej. By? synem miejscowego nauczyciela, bardzo wcze?nie rozpocz?? dzia?alno?? pisarsk?. Ju? jako gimnazjalista swoimi tekstami zamieszczanymi w czasopi?mie Ku?nia M?odych, a pó?niej w Sygna?ach, wywo?ywa? spore poruszenie nie tylko w?ród m?odych odbiorców (studenci), ale i w?ród wytrawnych czytelników. Jego m?odzie?cza publicystyka dotyczy?a spraw wiejskich, stosunków panuj?cych na Uniwersytecie Lwowskim. W obliczu zbli?aj?cej si? wojny stara? si? w swych publikacjach zwraca? uwag? na niebezpiecze?stwa gro??ce Polakom. Okres II wojny ?wiatowej nie sprzyja? jego twórczej pracy. Po wyzwoleniu rozpocz?? wspó?prac? z Czerwonym Sztandarem. Tak naprawd? dzia?alno?? artystyczn? Franciszka Gila w Polsce Ludowej rozpocz?? cykl reporta?y og?aszany na ?amach Odrodzenia. O sprawach kielnarowsko-tyczy?skich Franciszek Gil pisa? kilkakrotnie, bo tak naprawd? najlepiej czu? si? na gruncie wsi podrzeszowskiej, której problemy i bol?czki zna? i rozumia? bardzo dobrze. Franciszek Gil zmar? nagle na zawa? serca 12 wrze?nia 1960 r. Wydawnictwo Literackie chc?c uczci? tego wybitnego publicyst?, w tomie Ziemia i morze opublikowa?o jego najwybitniejsze artyku?y i reporta?e z lwowskiego, krakowskiego i szczeci?skiego okresu pisarskiej dzia?alno?ci.
 
W?ród osób, które wywar?y du?y wp?yw na obecny kszta?t Tyczyna, nale?y równie? wymieni? takie postacie jak: Jan Klemens Branicki, ks. Antoni Wac?aw Beta?ski oraz ks. Leopold Olcyngier. W uznaniu zas?ug i dobrodziejstw wy?wiadczonych Tyczynowi, w tutejszym ko?ciele parafialnym znajduj? si? po?wi?cone im tablice pami?tkowe.
 
Jan Klemens Branicki (1689-1771) - hetman wielki koronny, jedna z barwniejszych postaci ?yj?cych w Rzeczpospolitej na prze?omie XVII/XVIII w. Magnacka fortuna, b?d?ca trzeci? co do wielko?ci, oraz piastowane urz?dy, czyni?y go niemal?e pewnym kandydatem do korony królewskiej. Tylko brak stara? ze strony samego Branickiego stan?? temu na przeszkodzie. Ród Branickich wywodzi si? ze wsi po?o?onej w województwie krakowskim, za? jego zwi?zki z Tyczynem datuj? si? od po?owy XVII w., poprzez ma??e?stwo pradziada ostatniego z rodu Branickich z kasztelank? przemysk?, która wnios?a w posagu dobra tyczy?skie. Ma??e?stwo to doczeka?o si? czterech córek i dwóch synów : Stanis?awa i Jana Klemensa. Ten ostatni to dziadek Jana Klemensa Branickiego, nosz?cy równie? to samo imi?. Jan Klemens Branicki- wnuk, doros?e ?ycie polegaj?ce na samodzielnym dysponowaniu i zarz?dzaniu maj?tkiem rozpocz?? ok. 1720 r. Nied?ugo pó?niej bo ju? w 1735 roku, zosta? mianowany hetmanem polnym koronnym, a ju? za rok piastowa? urz?d wojewody krakowskiego. Nast?pne lata przynios?y mu kolejne zaszczyty. W roku 1752 uzyska? godno?? hetmana wielkiego koronnego, a od 1762 piastowa? tytu? kasztelana krakowskiego. Jan Klemens Branicki by? trzykrotnie ?onaty, ale chyba tylko z pierwsz? ?on? - z Katarzyn? z Radziwi??ów tak naprawd? by? szcz??liwy. Ostatniego z rodu Gryfitów - Jana Klemensa Branickiego nale?y zaliczy? do naj?wietlejszych ludzi pierwszej po?owy XVII wieku tak?e ze wzgl?du na jego bibliofilskie zainteresowania (by? w?a?cicielem bardzo poka?nej biblioteki, znajduj?cej si? w pa?acu w Bia?ymstoku). Tyczyn zawdzi?cza Branickiemu bardzo wiele. Dzi?ki jego funduszom i troskliwej opiece z pocz?tkiem XVIII w. rozbudowywany i upi?kszany by? ko?ció? parafialny. W latach 1752-1763 z rozkazu Jana Klemensa ko?ció? zosta? powtórnie przebudowany, tym razem bardzo gruntownie zmieniono jego kszta?t i charakter, nadaj?c mu pó?nobarokowy charakter. Zwi?kszono liczb? o?tarzy z 6 do 9 i wzniesiono dzwonnice. W latach pó?niejszych, równie? z inicjatywy i na rozkaz Jana Klemensa Branickiego ogrodzono cmentarz parafialny, odnowiono, a wreszcie wymieniono organy. Równie? dzi?ki niemu Tyczyn uzyska? kolejne przywileje królewskie na kilka nowych jarmarków.
 
ks. Antoni Beta?ski (1715-1786) - Czech z pochodzenia, od 1758 r. by? sekretarzem ostatniego z Branickich - Jana Klemensa. Dzi?ki wstawiennictwu Jana Klemensa Branickiego otrzyma? probostwo w Tyczynie (1770-1783), w którym na sta?e osiad? w 1772 roku. W tym te? roku dzi?ki jego staraniom powsta?o przy ko?ciele parafialnym bractwo ?w. Trójcy, Matki Boskiej Wniebowzi?tej i ?w. Katarzyny. Ksi?dz Beta?ski mia? w Tyczynie w?asny dworek (istnieje do dnia dzisiejszego), opiekowa? si? miejscow? szkó?k?. By? osob? bardzo energiczn?, dobrym organizatorem, dlatego ?wietnie radzi? sobie z zarz?dzaniem wszystkimi sprawami miasteczka. By? pierwszym rektorem Uniwersytetu we Lwowie. Zmar? 21 stycznia 1786 r. w Brzozowie. Pochowano go prawdopodobnie w Tyczynie, w ko?ciele szpitalnym ?w. Krzy?a.
 
ks. Leopold Olcyngier (1805-1884) - równie wybitny jak ks. Antoni Beta?ski prepozyt tyczy?ski. Z danych biograficznych wynika, ?e urodzi? si? w Tyczynie, nauki pobiera? w Ja?le i Rzeszowie, studia wy?sze za? na wydziale teologicznym odby? w Przemy?lu i Lwowie. Od 1831 roku jego losy na nowo splot?y si? z Tyczynem, po tym jak zosta? administratorem tyczy?skiej parafii. W roku 1840 zosta? dziekanem rzeszowskim, a cztery lata pó?niej uczyniono go równie? religijnym opiekunem rzeszowskiego gimnazjum. Ksi?dz Olcyngier znany by? ze swych lingwinistycznych zdolno?ci, by? cz?onkiem Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie oraz cz?onkiem krakowskiego Towarzystwa Sztuk Pi?knych. W Tyczynie by? osob? o ogromnych wp?ywach, dba? o interesy swojej parafii, by? ?wietnym jej zarz?dc?. Zaprowadzone przez niego Kroniki parafii Tyczyn, do których starannie przeniós? teksty ?aci?skie zapisków swych poprzedników, s? do dzi? nieocenionym ?ród?em informacji o ?yciu spo?ecznym i religijnym Tyczyna z tamtych czasów. Ksi?dz Olcyngier by? przyjacielem i powiernikiem rodziny Wodzickich. Jego du?a dba?o?? o rozwój szkolnictwa w ca?ej parafii z pewno?ci? przyczyni?a si? do tego, i? powierzono mu stanowisko inspektora szkó? ludowych w powiecie rzeszowskim. Ksi?dz Olcyngier zmar? 3 czerwca 1884 roku, a jego pogrzeb ?ci?gn?? do Tyczyna wiele znakomitych osób.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn.


8. Zabytki Tyczyna
Uk?ad urbanistyczny - ukszta?towany od 1368 r. do pocz?tków XIX w. Tworzy go zwarta zabudowa wokó? prostok?tnego rynku (80 m x 120 m) i wychodz?cych z niego ulic (Grunwaldzkiej, Kili?skiego, Mickiewicza, Kopernika, Targowej, Ko?ciuszki, Podwale) oraz wzd?u? ty?ów ul. Mickiewicza i zachodniej pierzei rynku, a tak?e zespó? ko?cielny i cmentarz. Jego ?rodek zajmuje zieleniec z parkingiem na obrze?ach. Teren chroniony jest jako uk?ad urbanistyczny wpisem do rejestru zabytków z 1970 roku. Naro?e pierzei po?udniowej zajmuje budynek Miejsko-Gminnego O?rodka Kultury; na bocznej ?cianie (od ul. Mickiewicza) umieszczono w 1993 r. tablic? upami?tniaj?c? ?o?nierzy tyczy?skiej placówki AK, poleg?ych w walce z okupantem i zamordowanych przez UB. Dom znajduj?cy si? pod adresem Rynek 24 to secesyjna kamienica z XVIII w., przebudowana w 1921 r. na potrzeby magistratu. Pi?tro zajmuje Muzeum Regionalne, gromadz?ce od 1985 r. ró?norodne zbiory dokumentuj?ce dzieje Tyczyna i okolic, na parterze mieszcz? si? sklepy. Na ?cianie widnieje wmurowana w 1993 r. tablica po?wi?cona Jerzemu z Tyczyna. W pierzei wschodniej stoi charakterystyczny budynek Urz?du Gminy i Miasta, zbudowany w 1989 r. Na nim znajduje si? tablica z 1991 r. upami?tniaj?ca 200 rocznic? Konstytucji 3 Maja. W pierzei zachodniej stoj? domy parterowe i pi?trowe, z których najstarszy (Rynek 4) pochodzi z drugiej po?owy XVIII w. Na rynku stoi pomnik Grunwaldu z figur? Matki Bo?ej ustawiony w 1910 r. "ku pokrzepieniu serc" - dla uczczenia 500 rocznicy zwyci?stwa pod Grunwaldem. Pomnik wykonany zosta? przez rzeszowskiego rze?biarza-kamieniarza W?adys?awa Janika, odnowiony w 1994 r.

Interesuj?cy jest równie? dom mieszkalny wybudowany w 1912 r. (Rynek 23), remontowany w 1926 r. i restaurowany w 1990 r., z zachowan? kuczk? ?ydowsk? na strychu (miejsce przypominaj?ce namiot, zdobione polichromi? o motywach religijnych, u?ywane przez ?ydów na ?wi?to sza?asów) - obiekt wpisany do rejestru zabytków.
 
Szko?a Ludowa - ul. Kopernika 7, wybudowana w 1880 r., remontowana w 1978 r. Mie?ci?y si? tu warsztaty krawieckie Zespo?u Szkó?. Od kilku lat budynek nieu?ytkowany, obecnie stanowi w?asno?? prywatn?.

S?d Grodzki - ul. Ko?ciuszki 2, wybudowany w latach 1900-1905. W latach powojennych mie?ci?a si? tu szko?a, pó?niej przedszkole, a w 1998 r. - po gruntownym remoncie - przekazany zosta? w nieodp?atne u?ytkowanie Wy?szej Szkole Spo?eczno-Gospodarczej.

Pa?ac Wodzickich
Zespó? pa?acowo-parkowy i folwark po?o?ony jest przy wje?dzie do Tyczyna od strony Rzeszowa, przy zbiegu ulic Grunwaldzkiej i Parkowej, na wzniesieniu góruj?cym nad okolic? (ok. 20 m), pomi?dzy Strugiem i Hermanówk?. G?ówne wej?cie do parku prowadzi od ul. Grunwaldzkiej, od po?udnia granic? jego stanowi ul. Parkowa (przy której na wzgórzu po?o?ony jest dawny cmentarz ?ydowski), za? od pó?nocy, wzd?u? granicy zespo?u biegnie szosa do Budziwoja. Pó?nocno-wschodnia cz??? zespo?u to teren dawnego folwarku, natomiast pa?ac po?o?ony jest w cz??ci zachodniej - w najwy?szym punkcie wzniesienia. Krajobrazowy, pi?kny park otaczaj?cy pa?ac zajmuje obszar 11,8 ha. Pó?nocno-zachodnia cz??? zespo?u to teren dawnej gorzelni. Prawdopodobnie ju? za czasów Pileckich w tym samym miejscu sta? dwór i folwark. Tak?e Braniccy, ok. 1710 r. zbudowali tu drewniany dwór, rozebrany ok. 1773 r. Kolejny w?a?ciciel, Piotr Wodzicki równie? zbudowa? tu swoj? siedzib? - modrzewiowy dworek, rozebrany po II wojnie (pozosta?a po nim studnia w parku i skupisko otaczaj?cych go kiedy? drzew).
Obecny, pi?trowy dwór - nazywany pa?acem - zosta? zbudowany w latach 1862-69 przez hr. Ludwika Wodzickiego. By? on pó?niej rozbudowywany i przebudowywany - w 1881 r. wg projektu znanego krakowskiego architekta T. Stryje?skiego dobudowano do niego od pó?nocnego zachodu pawilon go?cinny, a w 1890 r. - równolegle do zachodniej elewacji g?ównego budynku - po??czon? z nim poprzez pawilon oficyn?. Przeprowadzono równie? w tym czasie zmiany w bryle i wystroju pa?acu. Elewacj? po?udniow? ozdobiono wie?ami flankuj?cymi go po bokach oraz loggi?. Wschodnia (frontowa) elewacja otrzyma?a parterowy portyk nad podjazdem. Przy pó?nocnej elewacji znajdowa? si? niezachowany taras, natomiast pomi?dzy pa?acem, pawilonem a oficyn? mie?ci?a si? oran?eria z wewn?trzn? studni?, zdobiona na naro?nikach metalowymi elementami dekoracyjnymi w postaci agaw w donicach (po II wojnie uleg?a niestety ca?kowitemu zniszczeniu i zosta?a rozebrana). Zachowany do dzisiaj wystrój zewn?trzny pa?acu z ko?ca XIX w. - okre?lany jako eklektyczny (??cz?cy wiele wcze?niejszych stylów architektonicznych) - posiada g?ównie elementy neogotyckie. Du?a plastyczno?? elewacji by?a niegdy? podkre?lona g?st? winoro?l? pokrywaj?c? ?ciany.
W mniejszym stopniu zachowa? si? wystrój wewn?trzny budynków pa?acowych - przekszta?conych po II wojnie ?wiatowej na szko?? i internat. W najmniej zmienionym stanie zosta? hol g?ówny, z kominkiem w drewnianej obudowie, z marmurow? i terrakotow? posadzk?, gzymsami, pilastrami i wspornikami na ?cianach, reprezentacyjn? klatk? schodow? i antresol? na pi?trze. W niektórych salach zachowa?y si? jeszcze dekoracje sufitowe w postaci neorokokowych faset i rozet. Za zgod? dyrekcji szko?y mo?na ogl?da? nieliczne, cho? wci?? imponuj?ce, pozosta?o?ci dawnego umeblowania.
Obecny uk?ad kompozycyjny parku, pomimo ?e powsta? na bazie wcze?niejszego XVIII-wiecznego, najprawdopodobniej znacznie mniejszego za?o?enia ogrodowego, jest ?ci?le zwi?zany z pa?acem, który stanowi jego dominant?. Z pa?acu we wszystkich kierunkach rozci?gaj? si? widoki na park, a pog??bianie si? perspektywy spowodowane jest obni?eniem si? terenu i rozleg?ymi polanami parkowymi. Park tyczy?ski, którego okres najwi?kszego rozkwitu i w pe?ni zrealizowanej my?li kompozycyjnej przypada na koniec XIX w. jest typowym przyk?adem parku krajobrazowego o cechach naturalistycznych, w którym przy pomocy metod planistycznych i sztuki ogrodniczej stworzono podobie?stwo do naturalnego krajobrazu. Po okresie najwi?kszej ?wietno?ci - od 1912 roku popada? powoli w coraz wi?ksze zaniedbanie.
Po 1944 r. pa?ac, park i zabudowania zosta?y upa?stwowione. Obecnie w pa?acu jest Zespó? Szkó?, a teren folwarku i gorzelni w ró?nych cz??ciach nale?y do Gminnej Spó?dzielni Samopomoc Ch?opska w Tyczynie (stary spichlerz), zak?adów Tywent, Wy?szej Szko?y Spo?eczno-Gospodarczej (gorzelnia cz??ciowo przebudowana na segment mieszkalny, dwie sale wyk?adowe - na 240 i 300 miejsc, sale dydaktyczne, parking, miejsca biwakowe, boiska sportowe) oraz gimnazjum, za? parkiem zarz?dza miasto. Zaniedbanego przez lata parku nie uda?o si? odtworzy?. Wprawdzie w 2001 r., dzi?ki ?rodkom miejskiego samorz?du (Zarz?d Osiedla) i sponsorów oraz zaanga?owaniu grupy spo?eczników znów stan??a przed frontem pa?acu fontanna, lecz by?a to jedyna próba przywrócenia dawnych parkowych obiektów. Trudno dzi? sobie wyobrazi?, ?e fontanna, wraz z rabatami kwiatowymi obwiedzionymi wysokopiennymi ró?ami i formowanymi drzewami iglastymi tworzy?y "ogród w?oski" (s? tu dzi? boiska sportowe), dalej (w kierunku ul. Grunwaldzkiej) by? letni mane? (plac do uje?d?ania koni), sta?y kamienne ?awki i stoliki. By?a te? (na gazonie przed podjazdem) oran?eria i ba?antarnia, a tak?e wiatrak dobudowany do oficyny.
Jedynymi zachowanymi elementami dawnej tzw. ma?ej architektury s?: lodownia na zachód od oficyny oraz mur ogrodzeniowy z 1909 r. otaczaj?cy park od wschodu i cz??ciowo od po?udnia. Czytelny jest dawny uk?ad kompozycyjny parku z reprezentacyjnym olbrzymim gazonem pomi?dzy bram? wjazdow? a pa?acem, alejami grabowymi i lipowymi, polan? widokow? na po?udnie od pa?acu, swobodnym uk?adem ?cie?ek i masywami starodrzewia. Ro?nie tu ok. 1 500 drzew i krzewów w 46. gatunkach, z których 40 to okazy maj?ce charakter pomników przyrody: g?ównie 200- 300-letnie graby, klony, lipy, d?by, jesiony, buki. Z rzadkich odmian spotka? tu mo?na tulipanowiec ameryka?ski, mi?orz?b dwuklapowy, katalp? (Indianie nazywali j? "uskrzydlon? g?ow?"), sosn? wejmutk?.
Park i pa?ac s? bardzo cennymi obiektami zabytkowymi, obj?tymi ochron? konserwatorsk? od 1968 r. Innymi zabytkowymi budynkami dworskimi s?: dawny spichlerz na terenie folwarku, stajnia dworska oraz bardzo przekszta?cona dawna stodo?a, gorzelnia i czworak.

Kapliczki
?w. Jana Nepomucena (ul. Grunwaldzka 15), murowana, wzniesiona w 1872 r. na miejscu poprzedniej z 1768 r. Remontowana i gruntownie odnowiona w 1994 r.,

?w. Micha?a Archanio?a (ul. Zagrody), wzniesiona w po?owie XVIII w., remontowana w 1982 r. i ostatnio w 2002 r.,

?w. Antoniego (ul. Pu?anek, obok szko?y), z ko?ca XVIII w., rekonstruowana w latach 60., poprawiana dwukrotnie w latach 90. i w roku 2002,

?w. Jana Nepomucena (ul. Orkana), z pocz?tków XIX w., odnowiona i po?wi?cona w 2001 r.,

Matki Bo?ej (ul. Mickiewicza - w kierunku Królki), z ko?ca XIX w.
 
Ko?ció? parafialny pw. ?wi?tej Trójcy i ?w. Katarzyny - prawdopodobnie pochodzi z po?owy XV w. z czasów Jana Pileckiego. Zniszczony przez po?ar w 1627 r. zosta? odbudowany w latach 1631-38 przez Rafa?a Miko?aja Kostk?. Wtedy to, do istniej?cych murów dobudowano kaplic? ?w. Stanis?awa Kostki. Za czasów Jana Klemensa Branickiego ko?ció? zosta? gruntowanie przebudowany (1720-30, 1735-45 i 1759-63). Dobudowano kaplic? ?w. Trójcy, trójnawowy korpus g?ówny i dwie wie?e - dzwonnice, wykonano ogrodzenie i zakupiono nowe wyposa?enie do ?wi?tyni. Projekt przebudowy by? autorstwa architekta Jana Henryka Klemma, sztukaterie dzie?em architekta Gottfrieda Schulza, a freski malowa? Antoni Perliczka. Pó?niej ko?ció? by? kilkakrotnie odnawiany.
XVIII-wieczna przebudowa ko?cio?a, wykonana na zlecenie J. K. Branickiego sprawi?a, ?e zyska? on styl pó?nobarokowy i jedynie prezbiterium zachowa?o elementy pierwotnej architektury gotyckiej. Zbudowany z kamienia i ceg?y ma przy prezbiterium dwie kaplice: od po?udnia - ?w. Stanis?awa, od pó?nocy - ?w. Trójcy, oraz zakrysti? i skarbczyk. Od zachodu usytuowane s? dwie wolno stoj?ce wie?e - dzwonnice. Wszystko kryte jest blach?.
Plac przyko?cielny (teren dawnego cmentarza) otacza mur z trzema bramkami wzniesiony w latach 1762-63, od 2002 r. fragmentarycznie odnawiany. W?ród rosn?cych tu drzew zwraca uwag? ponad 200-letni d?b szypu?kowy.
Wn?trze ko?cio?a pochodzi g?ównie z XVIII w., jest bardzo bogate, w stylu pó?nego baroku. O?tarz g?ówny i o?tarze w kaplicach dekorowane s? rze?bami ze stiuku (1743-45), wzorowanymi na rzymskich o?tarzach projektowanych przez architekta i malarza Andrea Pozza. W o?tarzu g?ównym s? obrazy Wniebowzi?cia NMP i ?w. Katarzyny. Rokokowa ambona z baldachimem pochodzi z 1760 r. Ko?ció? zdobi kilka du?ych obrazów z po?owy XVIII w. autorstwa Augusta Mirysa. Polichromia malowana w 1910 r., odnowiona zosta?a pod koniec lat 70. Wewn?trz znajduj? si? liczne tablice pami?tkowe po?wi?cone ludziom zas?u?onym dla ko?cio?a i miasta.
 
Dawna wikarówka - na terenie zespo?u ko?cielnego, od strony ul. Kopernika. Jest to budynek murowany, jednokondygnacyjny, dwutraktowy, pi?cioosiowy z sieni? w osi ?rodkowej, zbudowany w latach 1760-62. Pierwotnie s?u?y? jako dom mansjonarzy, poddawany by? kilkakrotnej przebudowie, ale nadal zachowa? pó?nobarokowe elementy architektoniczne. W 2001 r. zniszczon? dachówk? zast?piono blach?. Obecnie budynek stoi niezagospodarowany.
 
Dawna plebania - ul. Mickiewicza 10. Budynek pó?nobarokowy, wzniesiony w latach 1769-70 w formie dwukondygnacyjnego pa?acyku, o charakterze ma?ej rezydencji. Zbudowano go z ceg?y, z balkonem opartym na ozdobnych betonowych wspornikach od frontu. Na pi?trze zachowa? si? rokokowy kamienny kominek i kilka olejnych obrazów o tematyce krajobrazowej. Przez kilka ostatnich lat swego ?ycia pi?tro starej plebanii zajmowa? wieloletni proboszcz i dziekan tyczy?ski, ks. Stanis?aw Król. Na parterze znajduje si? reprezentacyjny przedpokój usytuowany nietypowo - nie przy wej?ciu, lecz po drugiej, pó?nocnej stronie budynku. Obecnie na parterze mieszcz? si? biura i magazyny Stacji Opieki Caritas oraz pomieszczenia gabinetu rehabilitacyjnego. W s?siedztwie znajduje si? oddany do u?ytku w 1994 r. Dom Parafialny im. Jerzego z Tyczyna, obecnie miejsce spotka? dzia?aj?cych w mie?cie stowarzysze? religijnych.
 
Dom zakonny sióstr dominikanek - ul. Ko?ciuszki 3. Budynek z 1878 r. wzniesiony przy ówczesnym szpitalu dla ubogich, rozbudowany w 1925 r. Zosta? ufundowany przez Ann? Morawsk?, bon? Wodzickich. Jest to budynek parterowy, otynkowany, nakryty dwuspadowym dachem z blachy. Wzniesiony zosta? z ceg?y i kamienia, z którego wykonano te? podmurówk?. Przy jego elewacjach po?udniowej i zachodniej usytuowano murowane ganki. Obecnie po wielu zabiegach adaptacyjnych, wraz z usytuowanym obok dawnym szpitalem dla ubogich s?u?y potrzebom przedszkola.
 
Szpital dla ubogich oraz ko?ció? szpitalny pw. ?w. Krzy?a - powsta?y pod koniec XV w. na terenie le??cym poza granicami miasta. Spalone ok. 1600 r. w czasie najazdu Tatarów, odbudowane zosta?y ok. 1638 r. Ko?ció? po raz kolejny spalony zosta? - przez wojska Rakoczego - w 1657 r. i znów odbudowany ok. 1670 r. Ko?ció? ?w. Krzy?a istnia? do 1930 r., kiedy to zosta? ponownie spalony i ju? nieodbudowany. Dzi? upami?tnia go drewniany krzy? ustawiony na skraju posiad?o?ci sióstr dominikanek. Budynek dawnego przytu?ku (szpitala) dla ubogich od 1923 r. s?u?y? jako zakonna ochronka dla miejscowych dzieci. W styczniu 1942 r. zosta?a ona zamkni?ta. Po wojnie w jej miejsce utworzono ??obek i przedszkole (to ostatnie w 1962 r. "odebrano" siostrom). W 1991 r. przedszkole wróci?o do dominikanek, a od 1998 r. nosi nazw? Przedszkole Publiczne Sióstr ?wi?tego Dominika. Placówka dotowana jest z bud?etu gminy. Siostry od 1993 r. maj? nowy dom zakonny z kaplic?.
 
Dworek ks.  Wac?awa Beta?skiego - ul. Tycznera 6. Jest to dom parterowy, drewniany, na wysokiej podmurówce, z dachem czterospadowym, pokrytym blach?. Za?o?ony jest na rzucie prostok?ta z przeszklon? werand? przy elewacji pó?nocnej i drewnianym nadwieszonym gankiem przy elewacji wschodniej. Uk?ad wn?trza jest pi?cioosiowy, dwutraktowy z sieni? w osi ?rodkowej. Do domu prowadz? dwa wej?cia - przez werand? i przez ganek przy elewacji wschodniej. Ganek ograniczony jest balustrad? z?o?on? z p?askich, ozdobnie wyci?tych desek. Z dawnego wyposa?enia zachowa?a si? stolarka okienna - zewn?trzne drzwi klepkowe i p?ycinowe wewn?trzne. Dom ten wzniesiony w II po?owie XVIII w. by? prywatn? rezydencj? bp. Wac?awa Beta?skiego, utrzyman? w stylu dworków szlacheckich. Zosta? przebudowany w XIX w. Obecnie jest w?asno?ci? prywatn?, pe?ni funkcj? mieszkaln?.

Zespó? pa?acowo-parkowy i folwark - po?o?ony przy wje?dzie do miasta od strony Rzeszowa, przy zbiegu ulic Grunwaldzkiej i Parkowej, na wzniesieniu góruj?cym nad okolic? (ok. 20 m), pomi?dzy Strugiem i Hermanówk?. Obecny, pi?trowy dwór - nazywany pa?acem - zosta? zbudowany w latach 1862-69 przez hr. Ludwika Wodzickiego. W 1881 r. dobudowano do? od strony pó?nocnej pawilon go?cinny, a w 1982 r. - oficyn?, po??czon? z pawilonem oraz przebudowano pa?ac. Zarówno pa?ac, jak i otaczaj?cy go park, obj?te s? ochron? konserwatorsk? i od 1968 r. wpisane do rejestru zabytków.


Cmentarz parafialny przy ul. Mickiewicza - za?o?ony w 1840 r. przez ks. Leopolda Olcyngiera, powi?kszony w 1893 r. (w kierunku po?udniowym) i w czasach wspó?czesnych. W latach 1877-85, staraniem hr. Ludwika Wodzickiego wzniesiona zosta?a tutaj neogotycka kaplica cmentarna wraz z rodzinnym grobowcem. Najstarsze nagrobki usytuowane w pó?nocnej cz??ci cmentarza pochodz? z ko?ca XIX w.
 
Cmentarz ?ydowski przy ul. Parkowej - za?o?ony przypuszczalnie w XVI w., cho? dokumenty potwierdzaj? jego istnienie od XVIII w. Zdewastowany w 1942 r. przez Niemców, trwa? zaniedbany i opuszczony przez kolejnych 50 lat. W 1993 r. staraniem ówczesnego burmistrza Kazimierza Szczepa?skiego zosta? uporz?dkowany i ogrodzony. Zachowa?o si? tu kilka kamiennych p?yt nagrobnych (macew), m.in. na mogile znanego z wielkiej m?dro?ci w ca?ej Galicji rabina Salomona Weichselbauma, zm. w 1927 r. Wed?ug niepotwierdzonej informacji, na tutejszym kirkucie pochowany jest ojciec cadyka Elimelecha, s?awnego za?o?yciela i twórcy podstaw teologicznych jednego z nurtów hasydyzmu. Na grób cadyka, w rocznic? jego ?mierci, przyje?d?a corocznie do Le?ajska kilkuset pobo?nych ?ydów z Izraela i z USA.
 
Dom przy ul. Kili?skiego 4 - pi?trowy, zbudowany pod koniec XIX w., zwany dawniej Sahankówk?. Nieco zaniedbany i obecnie niezamieszkany, ma swoj? ciekaw? histori?. Dwukrotnie (cho? krótko) go?ci?a w nim Maria D?browska, pó?niejsza autorka Nocy i dni: w listopadzie 1927 r. - gdy przyjecha?a na ?lub swego brata Bogumi?a Szumskiego z ?ucj? Sahankówn?, i w pa?dzierniku 1929 r. - gdy trzyma?a do chrztu ich córk? El?biet?.


9. Historia pobliskich miejscowo?ci
Historia pobliskich miejscowo?ci
TYCZYN
Siedziba w?adz gminnych, le?y pomi?dzy rzek? Strug, a potokiem Hermanówka, 7 km na po?udnie od Rzeszowa. Na pó?nocy graniczy z Bia??, od zachodu z Budziwojem, od po?udnia z Hermanow?, od wschodu z Kielnarow?. Poza zwart? zabudow? centrum, teren miasta rozci?ga si? w postaci trzech nieregularnych, w?skich pasów wcinaj?cych si? w obszar s?siednich miejscowo?ci.
Tyczyn za?o?ony zosta? na mocy dokumentu króla Kazimierza Wielkiego, wystawionego w Niepo?omicach, datowanego 14 marca 1368 roku. Król zezwoli? Bartoldowi Tycznerowi na lokacj? nowego miasta w lasach królewskich nad rzek? Bia?? (dzi? jest to Strug), w pobli?u wsi o tej samej nazwie, w ziemi sanockiej. Pod lokacj? miasta król przeznaczy? znaczny obszar, bo 112 ?anów franko?skich, czyli 2464-2912 ha.
 
Zasad?ca za trud zorganizowania ?ycia w osadzie otrzyma? tytu? wójta z prawem jego dziedziczenia. Miasto mia?o powsta? i funkcjonowa? na prawie magdeburskim; wójt by? niezale?ny od w?adzy urz?dników królewskich, a podlega? jurysdykcji s?dów wy?szego prawa dla miast. Mieszczanie i kmiecie ?yj?cy na obszarze tworz?cego si? miasta podlegali w?adzy wójta i samorz?du miejskiego. Nad praworz?dno?ci? w mie?cie czuwa? starosta - urz?dnik królewski, rezyduj?cy w Sanoku, a potem w Przemy?lu. Pierwsi tyczy?scy mieszczanie tak?e otrzymali od króla uposa?enie w postaci roli, ogrodów, placów pod budow? domów i urz?dze? miejskich.
  Niebawem po lokacji Tyczyn sta? si? miastem pr??nym gospodarczo, na czym z pewno?ci? zawa?y?o i zró?nicowanie narodowo?ciowe (Niemcy, Polacy, Rusini, ?ydzi) i zawodowe (rzemie?lnicy, handlarze, rolnicy). W I po?owie XV w. Tyczyn mia? swój m?yn, 2 ko?cio?y, szko??, której wychowankowie trafiali do Akademii Krakowskiej, w?ród rzemie?lników by? p?atnerz (wyrób elementów uzbrojenia), konwisarze (wyrób zdobionych naczy? cynowych), siodlarz, szewc, mincerz (bicie monet), kaletnik, kupcy. Niema?y wp?yw na poziom ?ycia w mie?cie mia?y targi i jarmarki. Najbardziej dynamiczny okres rozwoju Tyczyna przypada na czasy, kiedy jego w?a?cicielami by?a rodzina Pileckich (XIV-XVI w.). Jan Pilecki by? jednym z najznakomitszych mo?now?adców Ma?opolski, piastowa? wysokie urz?dy - starosty krakowskiego, wojewody i kasztelana krakowskiego. To on postara? si? o jarmark na Bo?e Cia?o dla Tyczyna, ufundowa? kolegium dla mansjonarzy (szko?a z internatem dla wikariuszy), wreszcie w 1466 r. wybudowa? nowy, murowany ko?ció?.
  Do po?owy XVII wieku Tyczyn nale?a? do miast rozwini?tych, ?ci?gaj?cych na swoje jarmarki licznych handlarzy z miast województw ruskiego, sandomierskiego i krakowskiego. Produkcja towarowa wykonywana by?a przez r?kodzielników i rolników pochodzenia polskiego, a handel by? w r?kach miejscowych ?ydów, posiadaj?cych w Tyczynie od ?redniowiecza swoj? gmin?. Epoka pó?niejsza (Kostków, Opali?skich, Branickich) to czasy po?arów, epidemii, najazdów wojsk obcych i swoich, g??bokiego upadku miasteczka. Po?ar Tyczyna (1627 r.) i najazd Szwedów oraz Siedmiogrodzian (1655-57) obni?y?y liczb? mieszka?ców i domów. Dopiero w drugiej po?owie XVIII w. miasteczko zdo?a?o odbudowa? swe ?ycie gospodarcze i zabudow?. Niema?y by? w tym udzia? ostatniego z Branickich, Jana Klemensa (1689-1771). Chor??y koronny, hetman polny, a od 1752 r. hetman wielki koronny, stronnik Augusta III, zwolennik konfederacji barskiej, cho? w Tyczynie przebywa? rzadko, tutejszych dóbr nie traktowa? po macoszemu. Przebudowa? gruntownie ko?ció? parafialny, uposa?y? szpital dla ubogich i postara? si? o przywileje na kilka nowych jarmarków.
  W 1772 roku Tyczyn, jako osada rolniczo-rzemie?lniczo-handlowa, przeszed? pod panowanie Habsburgów. Miasteczko znalaz?o si? w cyrkule rzeszowskim. W 1790 roku mia?o 1 352 mieszka?ców, w tym 375 ?ydów. Ci?gle by?o o?rodkiem rozleg?ych w?o?ci Branickich, czyli "pa?stwa tyczy?skiego", obejmuj?cego 19 okolicznych wsi. Ludziom ?y?o si? ci??ko, a bieda i cz?ste epidemie gro?nych chorób (1848, 1849, 1855, 1873) zbiera?y obfite ?niwo. Wprowadzenie autonomii Galicji, w obr?bie której znajdowa? si? Tyczyn, nie zmieni?o spo?ecznego i gospodarczego charakteru miasteczka.
  Od lat dwudziestych XIX w. dobra tyczy?skie nale?a?y do Wodzickich - rodziny ?wiat?ej i piel?gnuj?cej tradycje niepodleg?o?ciowe. Aleksander by? uczestnikiem powstania styczniowego i fundatorem nowego budynku szkolnego (1844 r.), jego syn Ludwik by? wspó?w?a?cicielem powsta?ego w Tyczynie (1967 r.) m?yna parowego, fundatorem kaplicy na tutejszym cmentarzu z grobowcami rodziny Wodzickich oraz budowniczym pa?acu w tyczy?skim parku (od 1945 r. siedziba szko?y ?redniej - Zespo?u Szkó?). W ko?cu XIX w. by? Tyczyn licz?cym si? o?rodkiem administracyjnym i centrum kultury. By? tu s?d powiatowy, urz?d podatkowy, poczta. Miasteczko liczy?o ponad 3 100 mieszka?ców.
  Do 1911 roku maj?tek w Tyczynie pozostawa? w r?kach Izabeli z Wodzickich i Janusza Radziwi??a, którzy sprzedali go Witoldowi Uzna?skiemu. Nowy w?a?ciciel po kilku latach rozpocz?? systematyczn? wyprzeda? tyczy?skiego maj?tku, co poci?gn??o za sob? spadek znaczenia dworu jako o?rodka kszta?tuj?cego ?ycie spo?eczne i kulturalne w okolicy. Zwolni?o te? tempo ?ycie gospodarcze. Miejski charakter Tyczyna podkre?la?y tylko jarmarki, istnienie magistratu i s?du grodzkiego oraz siedmioklasowa szko?a.
Dwudziestolecie mi?dzywojenne nie zmieni?o charakteru miasteczka. Jedynie s?d przesta? by? Cesarsko-Królewski, a na posterunku ?andarmów austriackich zast?pili polscy policjanci. Zmniejszy?a si? jednak znacznie liczba mieszka?ców - z oko?o 4 tysi?cy w 1910 do ok. 3 tysi?cy w 1939 r. By?o to wynikiem strat wojennych (I wojna i lata 1918-21) i emigracji, g?ównie ludno?ci ?ydowskiej do Stanów Zjednoczonych.  Na czele w?adz miasta sta? burmistrz, wybierany przez 12-osobow? Rad? Miejsk?. Tyczyn by? te? siedzib? Wójta Gminy Zbiorowej - ze swym urz?dem i Rad? Gminn? obejmuj?c? 10 s?siednich wsi. W wyniku kryzysu gospodarczego podupad? maj?tek dworski, nad którym ustanowiony zosta? pa?stwowy zarz?d komisaryczny. Przejawem post?pu by?a jedynie linia autobusowa ??cz?ca Tyczyn z Rzeszowem i B?a?ow?, a dawn? ?wietno?? podtrzymywa?y dwa du?e coroczne jarmarki (kwietniowy - na ?w. Marka i listopadowy - na ?w. Katarzyn?) i ok. 100 sklepików, b?d?cych ?ród?em zaopatrzenia dla mieszka?ców okolicy.

Chlubn? kart? w dziejach Tyczyna stanowi konspiracyjna dzia?alno?? ruchu oporu w czasie II wojny ?wiatowej oraz otwarta bitwa AK-owców tutejszej placówki Topola z Niemcami, zako?czona wyzwoleniem miasta 27 lipca 1944 roku.
Swój dobry okres Tyczyn prze?ywa? ponownie w latach 1960-80. Powsta?o wówczas kilka zak?adów pracy m.in. zak?ad metalowy (1965 r.) przekszta?cony w 1973 roku w Tyczy?sk? Fabryk? Urz?dze? Wentylacyjnych Tywent i Pa?stwowy O?rodek Maszynowy (1976 r.) - obydwa te zak?ady istniej? nadal, cho? s? obecnie w?asno?ci? prywatn? i znacznie zmniejszy?y zatrudnienie, oddano do u?ytku nowo zbudowany Dom Kultury (1966 r.), przychodni? zdrowia (1968 r.), szko?? podstawow? (1973 r.). W 1974 roku na zachód od centrum rozpocz?to budow? osiedla 600-lecia, na którym obecnie jest blisko 300 domów wolnostoj?cych i w zabudowie szeregowej.
 
W dekadzie lat 90-tych minionego stulecia Tyczyn zajmowa? pozycje lidera inicjatyw spo?ecznych, kulturalnych i gospodarczych w?ród okolicznych gmin. Mia?y tu swoje siedziby wa?ne mi?dzygminne instytucje - Okr?gowa Spó?dzielnia Telefoniczna, Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe Dolina Strugu (zrzeszaj?ce gminy B?a?owa, Chmielnik, Hy?ne i Tyczyn), Komisariat Policji (dzia?aj?cy nadal, obejmuj?cy zasi?giem dzia?ania gminy Chmielnik, Hy?ne i Tyczyn), dzia?a?o Towarzystwo Mi?o?ników Regionu Tyczyna (od 2003 roku Towarzystwo Mi?o?ników Ziemi Tyczy?skiej) opiekuj?ce si? zbiorami Muzeum Regionalnego, wydawany by? (od 1989 r. - i jest nadal) dwutygodnik G?os Tyczyna, m?odzie? zdobywa?a wykszta?cenie ponadpodstawowe w Zespole Szkó?, a studiowa? mog?a w dzia?aj?cej od 1996 roku Wy?szej Szkole Spo?eczno-Gospodarczej, wci?? jedynej w kraju wy?szej uczelni, która powsta?a w tak ma?ej miejscowo?ci i przy udziale w?adz samorz?dowych.
  Od 1973 roku Tyczyn jest siedzib? w?adz miasta i gminy. Tyczyn ma swój herb i flag?. Herb na niebieskim tle przedstawia posta? ?w. Katarzyny Aleksandryjskiej, patronki ko?cio?a parafialnego, a od 1996 roku tak?e ca?ej gminy (w 1998 roku ustanowiono ?wi?to Patronalne Gminy, obchodzone w dniu ?w. Katarzyny, 25 listopada), ubranej w szaty rzymskie koloru bia?o-czerwonego. Patronka w lewej r?ce trzyma ga??zk? palmy, w prawej skierowany ku do?owi miecz, na g?owie ma z?ot? koron?, a wokó? - aureol?. Flaga ma kolor czerwono-bia?o-niebieski.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


BIA?A
Wie? po?o?ona jest na wschodnim brzegu Wis?oka, b?d?cym jej zachodni? granic?. Od pó?nocy graniczy z Drabiniank?, od wschodu z Zalesiem (obecnie dzielnice Rzeszowa) i Matysówk?, a od po?udnia z Tyczynem i Budziwojem. Bia?a rozci?ga si? nad rzek? Strug, zwan? w dawnych wiekach Bia?a lub Bia?ka.
  Do ko?ca X wieku Bia?a le?a?a na terytorium Rusi, w granicach Polski znalaz?a si? po roku 1340, po wyprawie Kazimierza Wielkiego. Od pocz?tku swego istnienia, z racji przynale?no?ci do Rusi i po?o?enia na pograniczu, Bia?a by?a wsi? dwunarodow? i dwuwyznaniow?. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1368 r., gdy Kazimierz Wielki zezwoli? na lokacj? Tyczyna obok "starej wsi" zwanej Bia?a. Jest wi?c Bia?a nie tylko starsza od Tyczyna, ale te? istnia?a zapewne du?o wcze?niej zanim pojawi?a si? królewskich dokumentach. Nie ulega przecie? w?tpliwo?ci, ?e lokacja Tyczyna by?a zwi?zana z istnieniem w okolicy wielu osad, w?ród których by?a te? Bia?a. Osady te zreszt? ju? w XIV w. tworzy?y wyodr?bnion? jednostk? terytorialn?, zwan? okr?giem zaleskim (uto?samian? przez niektórych historyków z okr?giem "districtus" Tyczyn).
Bia?a wchodz?ca w sk?ad dóbr przyleg?ych do Tyczyna, wraz z nim przechodzi?a przez wieki ró?ne koleje losu. Najpierw by?a wsi? królewsk?, potem przez wieki - szlacheck?, nale??c kolejno do Pileckich, Kostków, Branickich, Potockich, Wodzickich.
W czasach kazimierzowskich otrzyma?a prawa niemieckie, co potwierdza wzmianka z 1425 r. o tutejszym so?tysie Urbanie, wchodz?cym w sk?ad s?du le?skiego okr?gu tyczy?skiego. W XVI w. by?a wsi? dobrze zagospodarowan?, w 1515 r. mia?a 12 ?anów (264-312 ha), karczm? - funkcjonuj?c? z przerwami do XIX w. - i niezwykle wa?ny "obiekt przemys?owy" - m?yn walniak o trzech kamieniach. Móg? on funkcjonowa? na pograniczu Tyczyna i Bia?ej, gdzie mo?liwe by?o spi?trzenie wód przep?ywaj?cej obok rzeki Bia?ki (dzi? Strug). W XVI wieku, podobnie jak s?siednie miejscowo?ci, Bia?a by?a celem najazdów tatarskich, które przynios?y jej wiele zniszcze?. Nie omija?y jej te? zapewne najazdy "Diab?a" Stadnickiego i prywatne wojny okolicznych magnatów.
  Do?? wcze?nie w Bia?ej musia? powsta? folwark, a pierwsze wzmianki o nim pochodz? z 1698 r. W XIX w. powsta?a we wsi gorzelnia, prosperuj?ca do chwili wybuchu II wojny. W 1880 roku Bia?a mia?a 1 279 morgów powierzchni, 190 domów i 1 155 mieszka?ców. Wie? mia?a te? szko?? ludow? i gminn? kas? po?yczkow?.
W 1911 r. ksi??? Janusz Radziwi??, m?? Izabeli Wodzickiej, sprzeda? dobra tyczy?skie wraz z folwarkiem w Bia?ej Witoldowi Uzna?skiemu. W 1939 r. po ucieczce Uzna?skiego maj?tkiem zarz?dza? Niemiec - Sztaufer. W 1944 r. maj?tek zosta? rozparcelowany.
W latach powojennych znaczna cz??? Bia?ej zosta?a przy??czona do Rzeszowa. Jako pierwsza w gminie Tyczyn posiada?a na swoim terenie wszystkie (nowo wybudowane) media komunalne. Nic wi?c dziwnego, ?e dzi? Bia?a jest "sypialni?" Rzeszowa, a nowych mieszka?ców stale jej przybywa. Mimo ?yznych i urodzajnych ziem, coraz mniej jest tu gospodarstw rolnych, a coraz wi?cej ma?ych, rodzinnych firm us?ugowych ró?nych bran?, których dzia?a obecnie 129. Wie? zajmuje obszar 606 ha, w tym 463 ha u?ytków rolnych (76%) i 33 ha lasów, ma 535 gospodarstw domowych - tylko 125 z nich to gospodarstwa rolne; 74 domy s? niezamieszkane.
Na koniec 2002 r. Bia?? zamieszkiwa?o 1 680 osób (na przestrzeni niespe?na 4 lat liczba mieszka?ców wzros?a o ponad 200 osób). W centrum wsi znajduje si? Dom Ludowy (jego budow? uko?czono w 1965 roku) i siedziba jednostki OSP. Ko?ció? parafialny, zbudowany w 1982 roku, ofiarowany zosta? Bo?emu Mi?osierdziu. W 2002 roku rozpocz?to przygotowania do budowy nowej, wi?kszej ?wi?tyni.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).

BOREK STARY
Wie? po?o?ona na terenie pagórkowatym o urodzajnych glebach, 5 km na wschód od Tyczyna. Graniczy od zachodu i pó?nocy z Kielnarow? i przysió?kiem Borówki (gm. Chmielnik), od po?udnia z Nowym Borkiem, od wschodu z Brzezówk?. Otaczaj?ce wie? wzniesienia (300-350 m n.p.m.), poprzecinane mozaik? pól uprawnych i terenów zadrzewionych, stanowi? o du?ych walorach krajobrazowych tej okolicy. Wi?ksze obszary le?ne to Las Borkowski, Las Buczyna i Las Pustki (na wschodzie), a najbardziej urokliwe z licznych uroczysk to Muchówki i Po?udniak. Na kra?cu po?udniowo wschodnim wyró?nia si? wzniesienie Szklana Góra, wznosz?ca si? nad dolin? p?yn?cej od Hy?nego rzeczki Tatyny.
  Po prawej stronie biegn?cej przez wie? drogi Rzeszów - Dyl?gówka znajduj? si? przysió?ki: Kanada, Nowa Wie? i Budy. Wy?ej spory przysió?ek Borówki, który w 1998 r. "oderwa?" si? od gminy Tyczyn i jako osobne so?ectwo wszed? w sk?ad gminy Chmielnik. Na zachodzie - cz??? wsi zwana Zawodziem. Na tym terenie, na zboczu wzniesienia znajduje si? zespó? klasztorny dominikanów oraz przysió?ek Podklasztor. Dalej ku zachodowi le?y Królka - przysió?ek cz??ciowo nale??cy s?siedniej Kielnarowej.
Nie wiadomo dok?adnie, kiedy wie? powsta?a, wiadomo natomiast, ?e w 1418 r. mia?a ko?ció? oraz dwie kaplice - Naj?wi?tszej Marii Panny i ?wi?tego Krzy?a. W pierwszej znajdowa? si? s?yn?cy cudami od ok. 1336 r. obraz Matki Bo?ej z Dzieci?tkiem, do którego zd??a?y liczne pielgrzymki. W 1423 r. król W?adys?aw Jagie??o nada? Janowi z Jicina swoje do?ywocie na mie?cie Tyczyn z ca?ym kluczem, w sk?ad którego wchodzi? tak?e Borek.
  Borek by? wsi? na prawie niemieckim, co potwierdzaj? wzmianki o so?tysie (m.in. z lat 1465, 1481, 1495). Wie? by?a w?asno?ci? szlacheck?. W XV i XVI w. jej w?a?cicielami byli Pileccy. Za czasów pierwszego z nich, Jana herbu Leliwa nast?pi? podzia? Borku na dwie wsie - Borek Stary i Nowy Borek (1450 r.). Jan Pilecki, kasztelan krakowski, by? doskona?ym gospodarzem, dbaj?cym o swoje maj?tno?ci. W 1465 r. uposa?y? on ko?ció? pw. ?w. Piotra i Paw?a w Borku, nadaj?c probostwu pó?tora ?ana ziemi (33-39 ha). W 1515 r. Borek by? wsi? dobrze zagospodarowan?, licz?c? ponad 15 ?anów (ok. 330-390 ha). By? tu tak?e m?yn i karczma. W pó?niejszych wiekach Borek nale?a? do Kostków, Dzia?y?skich, Branickich i Wodzickich. W 1788 r. wie? mia?a 109 domów i 894 mieszka?ców.
 
Od pocz?tku XX w. oraz w okresie mi?dzywojennym Borek by? aktywn? spo?ecznie wsi?. Powsta?y tu ogniwa Stronnictwa Ludowego, wiejskiej organizacji m?odzie?owej Wici, a pó?niej ko?a Zwi?zku Strzeleckiego. Obecnie Borek ma 1 562 mieszka?ców (wg danych na koniec 2003 roku), zajmuje obszar 1 340 ha, z czego na u?ytki rolne przypada 1 008 ha (75%), a na lasy 213 ha. We wsi jest 419 gospodarstw domowych, w tym 234 to gospodarstwa rolne; 33 domy s? niezamieszkane. Dzia?a tu 71 podmiotów gospodarczych.
W zabudowie Borku Starego dominuj? nowe domy, jedynie w odleg?ych przysió?kach zachowa?y si? XIX-wieczne domostwa i stare kapliczki. W centrum wsi, wzd?u? drogi Tyczyn - Hy?ne, zlokalizowanych jest kilka placówek handlowo-us?ugowych: sklepy (tak?e w wyremontowanym budynku starej szko?y), Dom Ludowy (1952 r.), remiza OSP i nowo oddany do u?ytku (w 2002 r.) o?rodek zdrowia. Obok - pomnik wzniesiony w 1913 r. dla uczczenia 50 rocznicy powstania styczniowego. Po przeciwnej stronie drogi, nieco na zboczu - szko?a wybudowana w 1971 r. jako Pomnik Tysi?clecia z du??, nowoczesn? hal? sportow?. Szko?a stoi na terenie dawnego folwarku, pó?niej dworu. Ostatnim w?a?cicielem tutejszego maj?tku, po wojnie rozparcelowanego, by? Wojciech ?ukasiewicz. Nieco dalej, w kierunku B?a?owej znajduje si? ko?ció? parafialny i wytwórnia wody mineralnej Rzeszowianka, wykorzystuj?ca miejscowe uj?cia bardzo dobrych wód g??binowych.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


BUDZIWÓJ
Wie? po?o?ona 3 km na zachód od Tyczyna, rozci?gaj?ca si? nad potokiem Rabka wyp?ywaj?cym spod wzgórz Przylasku. Uk?ad przestrzenny wsi to typowa siatka wielu dróg o nieregularnej zabudowie. Zachodnia cz??? (od strony Siedlisk) to Dó?, wschodnia (od Tyczyna) to Góra. Budziwój od pó?nocy graniczy z Rzeszowem, od wschodu z Bia??, Tyczynem i Hermanow?, na po?udniu z Lubeni?, a na zachodzie z Siedliskami i Boguchwa??. Pó?nocn? cz??? wsi, przez któr? p?ynie Strug i Hermanówka, zajmuj? przysió?ki: Por?bki, Pod???e, Kolonia i D?bina. W kierunku na zachód, przy drodze do Zarzecza le?y Pu?anek. Na po?udniu - Podlesie, Rabka, Potoki Budziwojskie i na stokach wzniesienia (384 m n.p.m.) - Przylasek.
  Pierwsza wzmianka o Budziwoju pochodzi z roku 1423, lecz wed?ug miejscowej tradycji wie? powsta?a znacznie wcze?niej - za czasów Kazimierza Wielkiego i by?a zaludniona osadnikami ze ?l?ska. Nazwa wsi ma pochodzi? od s?owia?skiego imienia Budziwoj, i ma wskazywa? na rycerski rodowód pierwszych osiedle?ców. Od czasu powstania, wie? funkcjonowa?a na prawie niemieckim, a kolejni so?tysi zasiadali w s?dzie le?skim w Tyczynie.
W wieku XV i XVI w?a?cicielami wsi byli Pileccy. W czasach ich rz?dów Budziwój by? wsi? dobrze zagospodarowan?: mia? a? 27 ?anów ziemi (ok. 594-702 ha), karczm? z browarem i m?yn. W 1668 r. we wsi by? folwark i dwór pa?ski, browar, staw, dwie sadzawki. Mieszka?o tutaj 28 kmieci z ziemi? i inwentarzem, 22 zagrodników odrabiaj?cych pa?szczyzn? piesz? i 13 budników. W XVIII w. tutejszych ch?opów nazywano "budziwojsk? szlacht?", gdy? w zamian za s?u?b? w pocztach i wojsku w?a?ciciela nie odrabiali pa?szczyzny. W 1808 r. wie? mia?a 149 domów i 1 121 mieszka?ców. W 1880 r. mieszka?ców by?o 1 768. Na pocz?tku XX w. by?y we wsi dwa folwarki: Wyspa - przy drodze do Bia?ej i Hiszpanka - przy drodze do Tyczyna.
  Pod koniec XIX w. wie? sta?a si? silnym o?rodkiem rodz?cego si? ruchu ludowego. Wielu zwolenników mia? tu ks. Stanis?aw Stoja?owski. W 1895 r. powsta? tu Komitet Wyborczy Powiatu Rzeszowskiego do Sejmu Krajowego. W 1847 r. by?a w Budziwoju szko?a jednoklasowa, w 1908 r. czytelnia, w 1909 r. zorganizowano oddzia? Soko?a, do którego nale?a?o 80 m?odych ludzi, w 1912 r. ko?o Zwi?zku Strzeleckiego Strzelec. W sierpniu 1914 r. z Budziwoja wyruszy? 22-osobowy oddzia? strzelców pod komend? Józefa Dr??ka ("Drawicz") i Jana Pa?ko, którzy pod??yli do Krakowa, do formuj?cych si? tam legionów Pi?sudskiego. Komendant budziwojskich strzelców Józef Dr??ek (po 1939 r. zagin?? bez wie?ci na terenie Zwi?zku Sowieckiego) by? ojcem Andrzeja Drawicza (1932-1997), pisarza i t?umacza literatury rosyjskiej, znanego dzia?acza spo?ecznego i politycznego lat osiemdziesi?tych XX w. (Drawicz - to legionowy pseudonim ojca).
  Budziwój bardzo wyró?nia? si? w?ród okolicznych wsi zamo?no?ci?, aktywno?ci? polityczn?, d??eniem do zdobywania wykszta?cenia. Znany by? te? radykalizm budziwojskich ch?opów w okresie mi?dzywojennym, gdy w 1926 r. poparli przewrót majowy Pi?sudskiego, w 1932 r. za?o?yli ko?o Polskiego Stronnictwa Ludowego, a w 1937 r. wzi?li udzia? w wielkim strajku ch?opskim. W okresie II wojny dzia?a?a w Budziwoju komórka ZWZ, a pó?niej samodzielna kompania Batalionów Ch?opskich. Ugrupowanie to, w lipcu 1944 r. wzi??o udzia? w walkach w Tyczynie, w ramach akcji Burza.


Od pocz?tku swego istnienia Budziwój nale?a? do parafii rzymskokatolickiej w Tyczynie. Na terenie wsi by?a modrzewiowa kaplica - ko?ció? pw. Matki Bo?ej ?nie?nej, istniej?ca ju? w 1598 r., lecz zbudowana prawdopodobnie na pocz?tku XVI w. Obok kaplicy by? cmentarz. Kaplica rozebrana zosta?a w 1902 r., a na jej miejscu w latach 1905-08 wybudowano murowany ko?ció? pw. MB ?nie?nej. Budziwój, maj?c w?asny ko?ció?, d??y? do oddzielenia si? od Tyczyna; 21 stycznia 1921 r. sta? si? ekspozytur? parafii Tyczyn, pó?niej samodzieln? parafi?. Oprócz Budziwoja nale?a?y do niej przysió?ki Przylasek i D?bina. W 1930 r. parafia liczy?a ju? 1 860 wiernych. Niemal od pocz?tku ko?ció? by? za ma?y na potrzeby licznej i rozwijaj?cej si? parafii. St?d kilkakrotnie prowadzono jego rozbudow?, by w 1999 r. rozpocz??, a w maju 2002 roku zako?czy? budow? nowej, du?ej ?wi?tyni - daru na dwa tysi?ce lat chrze?cija?stwa.
Ju? w latach przedwojennych Budziwój rozrasta? si?. Na terenie rozparcelowanego w 1934 r. folwarku Wyspa powsta?o osiedle Kolonia. Osiedli?o si? tu 30 rodzin, g?ównie ze Zg?obnia, które w sumie wykupi?y ok. 500 morgów ziemi upadaj?cego maj?tku tyczy?skiego. Indywidualne gospodarstwa liczy?y po ok. 4 ha. Druga cz??? osiedla (od strony Tyczyna) powsta?a po wojnie, na rozparcelowanych terenach pozosta?ej cz??ci maj?tku tyczy?skiego.
  W latach powojennych wie? dynamicznie si? rozwija?a i rozbudowywa?a. Blisko?? Rzeszowa i pe?na infrastruktura komunalna powoduj?, ?e dzia?ki budowlane w Budziwoju nale?? do najbardziej poszukiwanych i najdro?szych w okolicy. Obecnie Budziwój ma 3 255 mieszka?ców (wg danych na koniec 2003 roku) - najwi?cej spo?ród wszystkich miejscowo?ci wchodz?cych w sk?ad gminy, z Tyczynem w??cznie. Wie? ma powierzchni? 1 750 ha, w tym 1 487 ha to u?ytki rolne (89%), a 45 ha to lasy. Jest tu 887 gospodarstw domowych, w tym 413 gospodarstw rolnych. Niezamieszkanych domów jest 80. Dzia?aj? tu 184 podmioty gospodarcze, w?ród nich otwarte w 2002 r. - stacja paliw (jedyna w Budziwoju, skrzy?owanie ul. Jana Paw?a II z ul. S?owicz?) i Gospodarstwo Agroturystyczne D?binówka z prywatnym domem us?ug socjalnych dla osób starszych i samotnych. Jest tak?e Budziwój pierwsz? wsi? gminy, w której wprowadzono nazwy ulic, porz?dkuj?c w ten sposób numeracj? domów. Swoje nazwy otrzyma?y 34 drogi gminne i 6 powiatowych. Z pewno?ci? za miejscow? atrakcj? turystyczn? uzna? mo?na pierwsz? w okolicach Rzeszowa hodowl? strusi, a tak?e bogaty zbiór dawnych przedmiotów codziennego u?ytku, zgromadzony przez Emila Piz??. Od 2001 r. dzia?a Towarzystwo Mi?o?ników Budziwoja.

W centrum wsi, przy skrzy?owaniu dróg, stoi kapliczka zwana "Figur?", powsta?a z fundacji Paw?a i Katarzyny Jopków w 1882 r. W pobli?u znajduje si? stara szko?a (1898-99) - obecnie w?asno?? prywatna, oraz nowa szko?a - zbudowana w 1962 r., rozbudowana w 1970 r. W centrum wsi stoi Dom Ludowy, wybudowany w latach 1937-38, kilkakrotnie remontowany. Oprócz sali widowiskowej mie?ci si? tu Wiejski O?rodek Zdrowia. Przy drodze do Przylasku (Zagumnie) znajduje si? "stary" ko?ció? pw. MB ?nie?nej i nowy, oddany do u?ytku w kwietniu 2002 r. Na wzniesieniu, przy odga??zieniu drogi do Rzeszowa stoi pomnik Grunwaldu postawiony w 1910 r. dla uczczenia zwyci?stwa pod Grunwaldem.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).

HERMANOWA
Wie? le??ca na Pogórzu Dynowskim, 2 km na po?udnie od Tyczyna - s?siaduje z Tyczynem od pó?nocy, od wschodu z Tyczynem, Kielnarow? i Nowym Borkiem (gm. B?a?owa), od po?udnia z Lubeni? i Straszydlem, od zachodu z Budziwojem. Hermanowa ma najbardziej z wszystkich miejscowo?ci gminy urozmaicon? rze?b? terenu - rozci?ga si? wzd?u? g??bokiej doliny potoku dawniej nazywanego Lubie?, teraz Hermanówka (dop?ywem Strugu). Pobliskie wzgórza, ku po?udniowi coraz wy?sze, wznosz? si? na wysoko?? 320-370 m n.p.m. Najwy?sze wzniesienie, w okolicy Przylasku, ma wysoko?? 384 m n.p.m. Teren Hermanowej pe?en jest parowów i rozpadlin, wiele jest zagajników i ca?kiem sporych skupisk drzew, a po?udniowej cz??ci wsi zachowa?y si? dwa du?e kompleksy le?ne.
  Hermanowa jako samodzielna wie? pojawi?a si? do?? pó?no w porównaniu z s?siednimi wsiami. W 1450 r. by?a jeszcze niewymienionym z nazwy przedmie?ciem Tyczyna. Samodzieln? wsi? jest od 1478 r. Przez kolejne wieki nale?a?a do dóbr tyczy?skich. By?a w?asno?ci? szlacheck?, w XV i XVI w. nale?a?a do rodu Pileckich. W tym okresie by?a wsi? dobrze zagospodarowan?, w 1515 r. uprawianych by?o 15 ?anów (ok. 330-390 ha).
Nast?puj?ce po sobie najazdy hord tatarskich w XVII w. poczyni?y znacz?ce szkody w gospodarce wsi i znacznie j? zubo?y?y. W 1668 r. Hermanowa mia?a "grunty i pastwiska ?rednie". Jedna cz??? wsi by?a w dzier?awie Pietruskiego. By? tu dwór, folwark, browar, m?yn korzecznik o 1 kamieniu, 2 sadzawki, karczma. Kmieci by?o 5, a pustych osiad?o?ci kmiecych 7. Drug? cz??? wsi dzier?awi? Szaniawski. W tej cz??ci znajdowa? si? dwór i folwark, rol? uprawia?o 6 kmieci, a 6 osiad?o?ci sta?o pustych. Pierwszy z tych folwarków (w Dolnej Hermanowej) funkcjonowa? do zako?czenia II wojny ?wiatowej, kiedy zosta? rozparcelowany. Drugi folwark (Hermanowa Górna) przesta? istnie? na pocz?tku lat 90-tych XIX stulecia. Nie pozosta?y po nim ?adne ?lady.
  W po?owie XIX w. w?a?cicielem Hermanowej zosta? Henryk J?drzejowicz, którego staraniem we wsi wybudowano (w 1845 r.) drewniany budynek jednoklasowej szko?y. W drugiej dekadzie XX w. szko?a by?a placówk? 5-klasow? i za patronk? mia?a królow? Jadwig?. Dopiero w 1928 r. drewniany, ciasny budynek zast?piony zosta? murowanym, znacznie wi?kszym i przestronniejszym.
  Obecnie Hermanowa jest wsi? rozleg??, g?sto zabudowan? wzd?u? drogi z Tyczyna do Straszydla, z licznymi przysió?kami i grupami domostw usadowionych na okolicznych wzgórzach i w dolinkach. Zasadnicza cz??? wsi, skupiona w dolinie Hermanówki, dzieli si? na Hermanow? Górn? i Doln?. Po wschodniej stronie doliny le?? przysió?ki ?arnowiec, Kamieniec i Przymiarki, a nieco dalej na po?udnie - Czerwonki Hermanowskie. W po?udniowej cz??ci wsi, na wzniesieniach znajduj? si? zabudowania przysió?ków: Skotnik, ?mijówka, rozleg?e ?azy. Po stronie zachodniej le?? Pa?skie Pola, Olszowiec, Gradkowiec i Babi Dó? oraz Przylasek, w cz??ci nale??cy do s?siedniego Budziwoja.
  Hermanowa, jak niewiele wsi gminy Tyczyn, ma kilka zwi?zanych ze swoj? histori? legend i poda? ludowych. Pierwsze dotyczy nazwy wsi, która zapewne pochodzi od imienia pierwszego zarz?dcy - Hermana, z czasów gdy nieliczne domostwa i s?aba gospodarka nie wystarcza?y do zyskania statusu samodzielnej osady. Maj? te? swoje legendy przysió?ki Babi Dó? i Czerwonki.
Babi Dó? by?o to miejsce na uboczu, w?ród bagien, w kotlinie w?ród pól, do czasów parcelacji dworu w roku 1936 zupe?nie niezamieszkane. S? tam ?lady jakich? zabudowa?, stare drzewa owocowe. Jedna z legenda o Babim Dole mówi, ?e miejsce to otrzyma?o tak? nazw? po wypadku wci?gni?cia kobiety przez bagno, utworzone w jednym z g??bokich zapadlin, gdzie uton??a id?c do ?ród?a po wod?. Druga legenda, znacznie bardziej popularna, nawi?zuje do czasów tatarskich najazdów. Gdy m??czy?ni szli walczy?, podobno w tym miejscu ukrywa?y si? kobiety i dzieci wraz z dobytkiem. Wprawdzie schronienie okaza?o si? szcz??liwe, lecz miejsce to przez lata uznawane by?o za niezbyt przyjemnie; podobno mia?o tu straszy?. Jeszcze inne podanie nawi?zuje do owego "straszenia". Otó?, podobno niegdy? by? tu jaki? klasztor, ko?ció? czy kaplica.
  Równie? do wydarze? z okresu najazdu hord tatarskich nawi?zuje legenda, która t?umaczy pochodzenie nazwy Czerwonki. Podobnie jak w Babim Dole, tu tak?e by?a kryjówka miejscowej ludno?ci. Ci biedacy nie ustrzegli si? jednak tragicznego losu: gdy zostali przez Tatarów znalezieni, uciekali na pobliskie zalesione wzgórze, gdzie szukali schronienia mi?dzy drzewami. Niewielu jednak to si? uda?o. Wi?kszo?? Tatarzy wyr?n?li, a ca?a góra sta?a si? czerwona od krwi.
Jeszcze inne wyja?nienie nazwy Czerwonki wzi??o si? z wyst?powania - w lesie ok. 200 m na pó?noc od drogi, wzd?u? której przebiega granica mi?dzy gmin? Tyczyn a gmin? B?a?owa - pok?adów ochry. Jest to samorodnie wyst?puj?ca kopalina zaliczana do ?elazistych pigmentów mineralnych, o czerwonobr?zowej barwie. Badania geologiczne pokrywy ochrowej rozpocz?to wprawdzie dopiero w 1982 r., ale istnia?a ona zapewne tu od wieków, barwi?c koryto przecinaj?cego wzgórze potoku na czerwony kolor.
  Dzisiejsza Hermanowa zabudowana jest g?ównie nowymi, willowymi domami. Ze starej zabudowy zosta?o zaledwie par? domów z pocz?tku XX-stulecia. W centrum wsi znajduje si? nowa szko?a podstawowa z now? sal? gimnastyczn? po??czone z wyremontowanym gruntownie budynkiem starej szko?y. Obok Dom Ludowy oddany do u?ytku w 1993 r. W górnej cz??ci wsi, na terenie przysió?ka Skotnik, znajduje si? ko?ció? parafialny pw. Matki Bo?ej Niepokalanej. ?wi?tynia powsta?a w latach 1983-85, po?wi?cona by?a w 1984 r., a rok pó?nej ustanowiono parafi? wydzielon? z parafii Tyczyn. W po?udniowej cz??ci wsi obejrze? mo?na odkrywk? skaln? utworzon? w wyniku prowadzonej tu eksploatacji kamienia.
Hermanowa liczy 2 291 mieszka?ców (wg danych na koniec 2003 roku), we wsi znajduj? si? 602 gospodarstwa domowe, w tym 291 gospodarstw rolnych; 37 domów stoi pustych. Wie? zajmuje obszar o powierzchni 1 731 ha, z czego 1 103 ha to u?ytki rolne (stanowi? 67%), a lasy ok. 494 ha (28% powierzchni). Na terenie wsi dzia?a 79 podmiotów gospodarczych.
Przylasek ze Studzionk?
Na po?udniowo-zachodnim kra?cu Hermanowej, na rozleg?ym wzniesieniu o wysoko?ci 384 m n.p.m., rozlokowa?y si? domy przysió?ka Przylasek. Wzniesienie to podobno nazywano kiedy? ?ys? Gór?, a na jego szczycie sta?a wie?a triangulacyjna. Prawdopodobnie by?o to miejsce poga?skiego kultu zmar?ych.
  Poni?ej pobudowanych na wzgórzu domów, rozci?ga si? du?y las, powszechnie nazywany Przylaskiem. Jest to bardzo popularne w?ród mieszka?ców Rzeszowa miejsce wycieczek "na ?ono natury". Przez Przylasek prowadzi lokalna droga z Budziwoja do Hermanowej, zbudowana w 1974 r. (dawniej nosi?a patetyczn? nazw? "droga trzydziestolecia" - dla uczczenia 30 rocznicy wydania manifestu PKWN). Pami?tk? z tamtych lat jest niepozorny obelisk pomi?dzy domostwami, ustawiony z okazji wybudowania w czynie spo?ecznym trzechsetnego kilometra dróg na terenie ówczesnego powiatu rzeszowskiego. Przy drodze jest zatoczka do parkowania, a nieco w g??bi lasu, na tzw. Wapienniku, w wyrobisku dawnego kamienio?omu, urz?dzono w 1977 r. pole biwakowe. W Wapienniku na prze?omie XIX i XX w. z wydobywanych tu margli wypalano wapno, co potwierdzi?o dokonane tu w 1965 r. znalezisko - piec wapienny. Znaleziono go podczas urz?dzania tu kamienio?omu, z którego wydobywano kamie? na budow? dróg.
  W pobli?u starego kamienio?omu, na skraju lasu, znajduje si? kapliczka Matki Bo?ej oraz ?róde?ko, które powszechnie nazywane jest Studzionk?. Kapliczka od wieków by?a miejscem kultu, a woda ze ?ród?a uznawana by?a za lecznicz?. Mówiono o niej "pomocna woda", gdy? pomaga?a w leczeniu wielu dolegliwo?ci, a tak?e "?ywa woda" - gdy? jeszcze kilkadziesi?t lat temu by?a ona faktycznie lekko zmineralizowana.
Przy ?róde?ku od dawna sta?a drewniana, niepozorna kapliczka - przednia jej cz??? z obrazem Matki Bo?ej obejmowa?a ?róde?ko, a lustro wody wype?niaj?cej prawie ca?? t? cze?? by?o równe z poziomem wody. Nadmiar wody wyp?ywa? na zewn?trz, daj?c pocz?tek strumieniowi. Wej?ciowa cz??? kapliczki mia?a daszek oparty na s?upach. Obraz przedstawia Matk? Bo?? z Dzieci?tkiem, z boku, z jednej strony, patrzy siedz?cy na w??u m??czyzna, z drugiej - Anio? gasi p?omienie w murowanym budynku. Druga cz??? kapliczki (zachodnia) by?a otwarta, na s?upach. Historia kapliczki nie jest znana. Jedno z poda? g?osi, ?e pierwsz? drewnian? kapliczk? ustawili tu mieszka?cy niedalekiego Gradkowca - w podzi?ce za uratowanie ?ycia podczas tatarskich najazdów. Wed?ug innego, gospodarz szuka? byd?a w lesie, znalaz? je przy ?róde?ku i tam zbudowa? kapliczk?. By? mo?e jednak, nie mog?c sobie wyt?umaczy? pochodzenia "cudownych", leczniczych w?a?ciwo?ci tryskaj?cej ze ?róde?ka wody, ludzie ustawili obok kapliczk?.
  W czasach po II wojnie ?wiatowej miejsce to by?o nieco zapomniane, a kapliczka mocno zniszczona. Dopiero w po?owie lat 60-tych powsta?a tu murowana kapliczka z zadaszeniem wspartym na s?upach. Obok powsta?o nowe uj?cie wody  - studzienka z betonowych kr?gów. Budowa finansowana by?a w ca?o?ci ze ?rodków prywatnych. Kapliczka po?wi?cona zosta?a w 1966 r.
Obecna kaplica jest kolejn?, zbudowan? w 1995 r. Nie uda?o si? te? zachowa? wisz?cego wewn?trz od wieków obrazu Matki Bo?ej - kilkakrotnie nieumiej?tnie przemalowany nie nadawa? si? ju? do eksponowania. Nowy obraz Matki Bo?ej Studzia?skiej namalowa? artysta Mariusz Lipie?ski wed?ug starego pierwowzoru. Przy studzience zainstalowano pomp?. Administratorem obiektu jest parafia rzymskokatolicka w Hermanowej. Wi?cej informacji na temat kapliczki i parafii w Hermanowej mo?na znale?? pod adresem http://hermanow.rzeszow.opoka.org.pl.
  W kapliczce przez wiele lat nie odprawiano mszy ?w. ani liturgicznych nabo?e?stw. Jedynie w Poniedzia?ek Wielkanocny, a tak?e w maju, czerwcu i pa?dzierniku schodzili si? tam ludzie z okolicy na ?piewy i modlitwy. Od 25 lat, w okresie od maja do pa?dziernika, w kaplicy odbywaj? si? popo?udniowe niedzielne nabo?e?stwa. Uczestnicz? w nich t?umy wiernych, g?ównie przyjezdnych. Now? tradycj? jest Droga Krzy?owa odprawiana w Wielki Pi?tek oraz lipcowe msze, podczas których nast?puje po?wi?cenie rowerów, a g?ówn? intencj? jest bezpiecze?stwo cyklistów. Równie? i te msze przyci?gaj? wielu mieszka?ców okolicy.
Wprawdzie z biegiem lat sk?ad chemiczny wody w ?róde?ku uleg? istotnym zmianom, a woda uleg?a demineralizacji i dzisiaj jest to ju? tylko dobra woda pitna, nieustannie przyje?d?aj? po ni? mieszka?cy okolicznych miejscowo?ci, wierz?c w jej od dawien dawna posiadan? dobr? moc. Jest to przy tym miejsce pe?ne uroku.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


KIELNAROWA
Wie? po?o?ona na Pogórzu Dynowskim, od zachodu graniczy z Tyczynem, od wschodu z Borkiem Starym, od po?udniowego wschodu z Hermanow?, od pó?nocy z Matysówk?, a od pó?nocnego wschodu z Chmielnikiem. Zajmuje obszar o bardzo nieregularnym kszta?cie. ?rodkiem wsi, szerok? dolin?, przewija si? Strug, do którego na wschodnim kra?cu wpada rzeka Chmielnik. Po obu stronach doliny wznosz? si? pasma ?agodnych wzgórz, si?gaj?cych 320-360 m n.p.m. Na zboczach wzgórz rosn? zagajniki i wi?ksze skupiska drzew, sporo tu ma?ych potoków, p?yn?cych parowami i dolinami.
  Po obu stronach doliny, na zboczach wzgórz usadowi?y si? liczne przysió?ki. W pó?nocnej cz??ci wsi le?? przysió?ki ?any Kielnarowskie i Wólka Kielnarowska, we wschodniej - nad rzeczk? Chmielnik - Obszary Kielnarowskie. Po?udniowa cz??? wsi, le??ca po drugiej stronie rzeki Strug nazywana jest Za Wod? (lub Zawodzie). Cz??? ta nie mia?a bezpo?redniego drogowego po??czenia z reszt? wsi, dopiero w 1999 r. oddany zosta? do u?ytku nowy most wraz z cz??ci? drogi dojazdowej. Po tej stronie Strugu le?? przysió?ki: Zagrody (??cz?ce si? z Zagrodami b?d?cymi ulic? Tyczyna), a tak?e - na wysokim wzniesieniu - Królka, Dalnica i Czerwonki Kielnarowskie.
W porównaniu z s?siednimi miejscowo?ciami, Kielnarowa jako samodzielna wie? powsta?a do?? pó?no. W 1450 r. by?a ona jeszcze przedmie?ciem Tyczyna niewymienionym z nazwy. Nazwa Kielnarowa pojawia si? w roku 1478. Wie? wchodzi?a w sk?ad dóbr tyczy?skich. Spis inwentarza miasta Tyczyna i maj?tno?ci, przeprowadzony w 1668 r. tak opisuje stan Kielnarowej: "Po?o?enie tej wsi w dolinie mi?dzy górami, grunty miernie urodzajne". Wie? by?a wtedy w dzier?awie Grodzkiego (wcze?niej dzier?awi? j? ?azowski), a druga cz??? wsi w dzier?awie Paula Biechowskiego. W pierwszej cz??ci by? dwór, folwark, browar, gorzelnia. W drugiej tak?e by? dwór i folwark. Sporz?dzana w sto lat pó?niej, g?ównie dla celów katastralnych, Metryka Józefi?ska (1785/87) wymienia w Kielnarowej nadal dwa dwory i folwarki. W pocz?tkach XIX w. maj?tek w Kielnarowej by? w posiadaniu Odrow??-Pieni??ków, a pó?niej Zbyszewskich. Folwark rozparcelowano w pocz?tkach XX w.
Kielnarowa znana by?a w okolicy ze swoich kamienio?omów. St?d wydobywano kamie? na potrzeby rzeszowskiego zamku, a w XIX w. tutejszy budulec umacnia? fundamenty wielu miejskich kamienic. ?lady tych dawnych wyrobisk odnale?? mo?na jeszcze w rozpadlinach przysió?ka Wólka Kielnarowska. Na stoku jednego z okolicznych wzniesie? funkcjonowa?a tak?e kopalnia lignitu, odmiany w?gla brunatnego o dobrze zachowanej strukturze drzewa.
Pod koniec XIX w. wie? by?a ca?kiem spor? osad?: mia?a 1 209 mieszka?ców. By?a tu szko?a za?o?ona w 1862 r. Obecnie Kielnarow? zamieszkuje 1 741 osób (wg danych na koniec 2003 roku). Wie? zajmuje obszar 1 338 ha, z czego 807 ha to u?ytki rolne (60%), a 233 ha to lasy. Na terenie wsi istnieje 516 gospodarstw domowych, w tym 263 gospodarstw rolnych, 46 domów jest niezamieszkanych. Dzia?a tu 65 podmiotów gospodarczych.
Najstarsza cz??? Kielnarowej tworzy g?st? zabudow? wzd?u? g?ównej drogi przez wie?. Zachowa?o si? tu jeszcze kilkadziesi?t drewnianych domów i wiejskich zagród z XIX lub pocz?tków XX w. Jest te? kilka starych kapliczek. Po?rodku wsi znajduje si? Dom Ludowy (1968) i remiza OSP. W pobli?u stoi Dom Nauczyciela, mieszcz?cy si? w starej szkole. Nieopodal wida? szko?? podstawow? oddan? do u?ytku w 1964 r., a powy?ej ko?ció? parafialny pw. Wniebowst?pienia Pa?skiego. ?wi?tynia wybudowana zosta?a w latach 1986-87, a parafi? utworzono w 1997 r.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).


MATYSÓWKA
Wie?, mimo niedalekiej odleg?o?ci od Tyczyna (4 km na pó?nocny wschód), le?y znacznie bli?ej Rzeszowa. Po?o?ona jest na terenie pagórkowatym, wznosz?cym si? do 333 m n.p.m. i ok. 160 m nad dolin? Wis?oka. Ma bardzo urozmaicon? rze?b? terenu - wij?cy si? mi?dzy domostwami potok Matysówka p?ynie w g??bokim, zadrzewionym parowie. Po bokach wy??obionej przez potok doliny ulokowa?y si? domostwa. G?ówna zabudowa wsi ci?gnie si? po prawej stronie doliny, wzd?u? drogi prowadz?cej z Zalesia do najwy?szego kra?ca wsi - Dzia?ów. Po lewej stronie doliny le?y cz??? wsi zwana II Strona.
  Matysówka od zachodu graniczy z Rzeszowem i Bia??, od po?udnia z Tyczynem i Kielnarow?, od wschodu z Chmielnikiem, od pó?nocy ze S?ocin?. Wie? rozci?ga si? nad potokiem Matysówka, który po przep?yni?ciu Zalesia, na terenie Bia?ej wpada do Strugu.
Pierwsza pisana wzmianka o Matysówce pochodzi z 1423 r., z dokumentu W?adys?awa Jagie??y. Król przekazywa? czasowo w?asno?? dóbr tyczy?skich, w tym tak?e Matysówki, Janowi z Jiczyna - pasierbowi swej trzeciej ?ony, El?biety. Wie? z ca?? pewno?ci? by?a lokowana na prawie niemieckim, bo s?dowe dokumenty z 1425 r. wymieniaj? so?tysa Miko?aja, który wraz w wójtem Tyczyna i sze?cioma okolicznymi so?tysami, wchodzi? w sk?ad tyczy?skiego s?du le?skiego. W XV i XVI wieku wie? nale?a?a do rodu Pileckich, a w pó?niejszych wiekach do rodów Kostków, Dzia?y?skich, Branickich i Wodzickich. Inwentarz miasta Tyczyna i maj?tno?ci z 1668 r., spisany po szwedzkim potopie i naje?dzie Rakoczego (1657 r.), podaje, ?e Matysówka mia?a 5 ?anów (ok. 110-130 ha), folwarku nie by?o, ale prosperowa?a dworska karczma. Kmieci mieszka?o we wsi 22, a s?ug dworskich - 2. W po?owie XIX wieku zabudowa Matysówki by?a w ca?o?ci drewniana. Od pocz?tku musia?o tu zapewne mieszka? sporo ludno?ci obrz?dku wschodniego, gdy? w 1880 r. na 642 mieszka?ców, 122 by?o wyznania greckokatolickiego, nale??cych do parafii w Zalesiu. Ludno?? wyznania rzymskokatolickiego nale?a?a do parafii w S?ocinie.
  Wed?ug legendy, nazwa wsi (w dawnych zapisach brzmi: Matyszowka) pochodzi od imienia jednego z wojów, Matysa, ?yj?cego tu w czasach Boles?awa Chrobrego (pocz. XI w.). Obowi?zkiem Matysa by?o pilnowanie wzgórza i w razie potrzeby palenie ognia ostrzegaj?cego przed niebezpiecze?stwem le??cy w dolinie, niewidoczny z góry, rzeszowski gród. Trzej jego przyjaciele: Bia?ek, Drabik i S?ocik tak?e mieli swoje zadania: Bia?ek pilnowa? brodu na Wis?oku, Drabik przyjmowa? i wysy?a? pos?a?ców, S?ocik organizowa? kryjówki dla wojska. Poniewa? by? to teren przygraniczny, s?u?ba by?a trudna. Roi?o si? tu nie tyle od wrogich wojsk, co bardziej od zbójów i rabusiów. Z nimi najdzielniej dawa? sobie rad? Matys, organizuj?c na nich zasadzki i pu?apki. Na wzgórzu na którym sprawowa? kiedy? stra? Matys stoi od niepami?tnych czasów krzy?, wymieniany kilkakrotnie, gdy? ulega? zniszczeniu. Jest on jakby ??cznikiem pomi?dzy S?ocin? i Matysówk?, bo ta nale?a?a przez wieki do s?oci?skiej parafii. Mówi si? te?, ?e jest on symbolem wiary i zwyci?stwa tutejszej ludno?ci nad wrogimi si?ami, które nieraz wspólnie przezwyci??ali ludzie z Matysówki i S?ociny.
Matysówka jest najmniejsz? - liczebnie i obszarowo - wsi? gminy Tyczyn. Liczy 1 157 mieszka?ców (wg danych na koniec 2003 roku), zajmuje obszar ok. 530 ha, z czego 405 ha stanowi? u?ytki rolne (76%), a 71 ha stanowi? lasy. Spo?ród 335 gospodarstw domowych jest 96 gospodarstw rolnych, ponadto we wsi jest 29 opuszczonych (lub jeszcze niezasiedlonych) domów. W Matysówce dzia?aj? 52 podmioty gospodarcze.
W centrum wsi znajduje si? Dom Ludowy - gruntownie przebudowany w po?owie lat 90-tych, szko?a podstawowa i ko?ció? pw. NMP Królowej Polski (1981). Tutejsza parafia - wydzielona z parafii Rzeszów Zalesie erygowana zosta?a w 1982 r. Od kilku lat Matysówka nabiera cech podmiejskiego osiedla, ceny dzia?ek nie s? tu zbyt wysokie, gmina intensywnie inwestuje w budow? mediów komunalnych, a walorem niezaprzeczalnym jest pi?kna okolica i dobry dojazd.
Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn, Przewodnika historyczno-krajoznawczego Mikroregion Dolina Strugu (Regionalne Towarzystwo Rolno-Przemys?owe "Dolina Strugu", Tyczyn 1995) oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003). 


10. Zabytki pobliskich miejscowo?ci
Budziwój
Ko?ció? parafialny pw. Matki Bo?ej ?nie?nej - jest to obiekt murowany wzniesiony w latach 1905-08 na miejscu modrzewiowej kapliczki, istniej?cej ju? w 1598 roku (z w?asnym cmentarzem), a rozebranej w 1902 roku. W archiwum parafialnym w Budziwoju znajduje si? akt erekcyjny obecnego ko?cio?a. W o?tarzu znajduje si? obraz Matki Bo?ej z Dzieci?tkiem, pochodz?cy prawdopodobnie z II po?owy XVII w.
 
Kapliczka - wybudowana w 1882 roku, stoj?ca w ?rodku wsi, na skrzy?owaniu dróg, w pobli?u ko?cio?a, okre?lana mianem "Figura". Na niej umieszczony jest napis "Fundatorowie Pawe? i Katarzyna Jopkowie 1882 r.".

Hermanowa
Dom zarz?dcy miejscowego folwarku (dwór) - obiekt zlokalizowany jest w dolnej cz??ci wsi. Wybudowany zosta? w XVIII w., przebudowany w XIX w., odnowiony w 1957 r. Jest to budynek parterowy, murowany, otynkowany, podpiwniczony, z gankiem na osi. Obecnie jest to dom mieszkalny. Nieopodal, na kraw?dzi skarpy, na pó?noc od dworu stoi murowana kapliczka, pochodz?ca z XVIII w., niegdy? nale?a?a do zabudowa? dworskich.
 
Rz?dcówka - znajduje si? na terenie dawnego folwarku. jest to obiekt murowany, pochodz?cy prawdopodobnie z XVII wieku, przebudowany w XIX wieku. W 1957 roku wymieniono w nim stolark? okienn? i wyremontowano dach. Obecnie jest to dom mieszkalny.
 
Kapliczki
     w pobli?u rz?dcówki, murowana z XVIII w., wpisana do rejestru zabytków,
     murowana, obok domu nr 7, wzniesiona w 1836 r.,
     murowana, obok domu nr 64, wzniesiona w 1852 r.,
     ?w. Jana Nepomucena - wybudowana w po?owie XIX w. przy drodze g?ównej przez wie?, niedaleko szko?y, w cieniu starych lip.

Kielnarowa
Figura Matki Bo?ej - ustawiona w centrum wsi, obok starej szko?y, w 1910 r. dla uczczenia 500-rocznicy zwyci?stwa pod Grunwaldem jako Pomnik Grunwaldu.
 
Budynek rz?dcówki, tzw. dwór - pozosta?o?? po zabudowaniach mieszkalnych istniej?cego tu wcze?niej folwarku, znajduj?ca si? na po?udnie od centrum wsi. Jest to budynek pochodz?cy XVII-XVIII w., w stylu klasycystycznym, wpisany do rejestru zabytków. Od 1904 r. nale?y do rodziny Dominów, a obecnie jednym ze wspó?w?a?cicieli jest znany pisarz Zbigniew Domino, autor m.in. Syberiady polskiej, bestsellera wydawniczego w 2001 r. W latach 1980-84 budynek zosta? poddany gruntownej odnowie.
 
Szko?a - murowana, wybudowana w latach 1905-06, wyremontowana zosta?a w latach 1984-85. Obecnie mie?ci si? w niej dom nauczyciela.
 
Stary m?yn wodny - w pobli?u odga??zienia drogi do Chmielnika. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII w., poddawany by? pracom remontowym w latach: 1943, 1947 i 1983. Sam m?yn od lat jest nieczynny i pozbawiony urz?dze?, lecz na rzece zachowa?y si? resztki jazu.
Kapliczki
     murowana, obok domu nr 119, wzniesiona oko?o po?owy XIX w., remontowana w 1980 r.,
     murowana, obok domu nr 399, wzniesiona w II po?owie XIX w., remontowana w 1950 r.,
     murowana, obok domu nr 154, przy drodze do Chmielnika, wzniesiona w 1920 roku,
     przy drodze do Tyczyna, murowana, wzniesiona prawdopodobnie na pocz?tku XX w., rekonstruowana w 1988 r.,
     murowana, czworoboczna, dwukondygnacyjna, pochodz?ca z I po?owy XIX w.

BOREK STARY
Sanktuarium przy zespole klasztornym o.o. dominikanów w Borku Starym usytuowane jest na zboczu wzgórza, wysoko ponad dolin? Strugu, os?oni?te lasem, prawie niewidoczne z drogi. Stanowi znane miejsce odpustowe; zgodnie z przywilejem papieskim z 1851 r. g?ówny odpust przypada na 15 sierpnia, w ?wi?to Wniebowzi?cia NMP.
  Sanktuarium le?y na terenie parafii Borek Stary; nale?y do dekanatu b?a?owskiego i archidiecezji przemyskiej. Za?o?one zosta?o w 1667 roku z fundacji Macieja Niwickiego, kanonika kolegiaty jaros?awskiej i proboszcza tyczy?skiego, na miejscu dwóch kaplic - cmentarnej ?w. Krzy?a (po?wi?cona w 1418 r.) i Matki Bo?ej (po?wi?cona w 1420 r.), w zwi?zku z kultem cudownego obrazu Matki Bo?ej. Tak jak nie jest znany autor cudownego obrazu, ani czas jego powstania, tak te? od niepami?tnych czasów istnia?o tutaj cudowne ?róde?ko (grota i ustawiona w niej figura Matki Bo?ej z Lourdes pochodz? z prze?omu 1896/97 r.). Obecnie w sk?ad Sanktuarium wchodzi te? ko?ció? pw. NMP i ?w. Jacka.
  Przyklasztorny ko?ció? pod wezwaniem Wniebowzi?cia NMP i ?w. Jacka pochodzi z prze?omu XVII i XVIII w. Jego budow? rozpocz?to w 1684 r. (po?o?enie kamienia w?gielnego), w 1721 r. zako?czono stan surowy, a w 1726 ca?o?? budowli. Jest to ?wi?tynia w stylu barokowym, wed?ug projektu Antoniego Bellotiego i Macieja Paitnera. Na frontonie, nad g?ównym wej?ciem do ko?cio?a znajduj? si? figury ?w. Dominika i ?w. Franciszka. Jest tam tak?e herb dominika?ski: VERITAS (PRAWDA) i pies z p?on?c? ?agwi? zapalaj?cy glob, data rozpocz?cia budowy -1684 i restauracji -1915. Nad po?udniow? naw? znajduje si? zegar s?oneczny.
  Ko?ció? jest trzynawowy. Jego najwa?niejsz? cz??? stanowi prezbiterium, b?d?ce przed?u?eniem nawy g?ównej. Znajduj? si? w nim trzy o?tarze ufundowane przez Józefa Zar?b? Skrzy?skiego na pocz?tku XVIII w., a wykonane w Gda?sku przy wspó?udziale artystów z Rzeszowa, Przemy?la i okolic. O?tarz wielki - odrestaurowany w latach 1982/83 jest silnie z?ocony na tle czerwono-ceglastym. Za nim znajduje si? przej?cie, którym pielgrzymi przechodz? na kl?czkach. Pod mens? (sto?em o?tarzowym), za haftowanym antependium znajduje si? figura Za?ni?cia Matki Bo?ej (z po?owy XVII w.) u?ywana corocznie 14 sierpnia do tzw. pogrzebu Matki Bo?ej - g?ównego odpustu w Borku Starym, sprawowanego zwykle przy udziale metropolity przemyskiego i tysi?cznych rzesz pielgrzymów. Nad mens? jest tabernakulum, a nad nim okaza?y tron z ko?owrotem (z 1753 r.).
  G?ówn? cz??? wielkiego o?tarza zajmuje cudowny obraz Matki Bo?ej. Legenda g?osi, ?e obraz zosta? przywieziony w XIII w. przez nieznanego ofiarodawc? - prawdopodobnie ze Wschodu - i umieszczony w drewnianej kapliczce na wzniesieniu. Podobno mia?a si? przed nim modli? królowa Jadwiga, prowadz?ca t?dy wypraw? na Ru? Czerwon?. Wed?ug tradycji ko?cielnej obraz pojawi? si? w Borku ok. 1336 r. i ju? wówczas zas?yn?? cudami. Historyczne badania wskazuj? na to, ?e obraz namalowany by? w Krakowie, w okresie od XV do pocz?tków XVIII w. Obecna warstwa malowid?a pochodzi z XVIII w. Obraz podawano trzykrotnym przemalówkom: w po?owie XVIII w., w XIX w. (po powrocie dominikanów do klasztoru - krótkotrwa?a kasata konwentu mia?a miejsce w 1821 r.) i ok. 1950 r. - wykonywa? j? wtedy ludowy malarz z Brzezówki. Dopiero wykonana w 1983 r. konserwacja (i kolejna w 1993 r.) pozwoli?a na fachowe zabezpieczenie istniej?cej warstwy malarskiej obrazu. Sam obraz jest niewielki, prawie kwadratowy o wymiarach 74 x 67 cm. Malowany jest farbami olejnymi na desce lipowej. Maryja przedstawiona jest w pó?postaci, na lewej r?ce trzyma b?ogos?awi?ce Dzieci?tko. Szaty namalowane s? w kolorach: niebieskim, zielonym i czerwonym. Ca?o?? na z?oconym tle, wyt?aczanym w li?cie oraz owoce winoro?li i granatu. Na odwrocie obrazu widnieje podwójny krzy?; by? to herb u?ywany przez pierwszych w?adców dynastii Jagiellonów, zdobi? te? tarcze rycerzy herbu Pogo?. Po raz pierwszy obraz by? koronowany w 1886 r., pó?niej w 1919 r. (by?a to pierwsza koronacja cudownego obrazu w niepodleg?ej Polsce, dokona? jej b?. Józef Sebastian Pelczar, wówczas biskup przemyski) oraz w 1961 r. Z?ote korony z obrazu w Borku zosta?y skradzione w 1960 r. i ponownie w 1992 r.
  Obraz zas?aniaj?cy (z I po?owy XVIII w.) przedstawia Matk? Bo?? Ró?a?cow?. Ponad cudownym obrazem - Bóg Ojciec z roz?o?onymi r?kami i dwaj anio?owie trzymaj?cy koron?, powy?ej obraz Wniebowzi?cia NMP (z 1719 r.), po bokach dwaj anio?owie. Wokó? ca?ego o?tarza znajduj? si? figury ?wi?tych dominika?skich: Dominika Piusa, Katarzyny Siene?skiej, Ró?y z Limy, Jacka i Tomasza z Akwinu. O?tarz lewy po?wi?cony jest ?w. Józefowi z Dzieci?tkiem, a prawy ?w. Wincentemu Fereriuszowi - wielkiemu dominika?skiemu kaznodziei. W ko?ciele na uwag? zas?uguje równie? ambona z XVIII w. (przerobiona ok. 1937 r.) oraz obrazy i o?tarze w nawach bocznych. Na ?cianach wisz? wspó?czesne stacje Drogi Krzy?owej. Organy wykonane zosta?y w 1847 r. przez rzemie?lnika z Ka?czugi. W zakrystii wisz? portrety: ks. Macieja Niwickego (z I po?owy XVIII w.), który sprowadzi? zakon do Borku Starego i Józefa Zar?by Skrzy?skiego (z II po?owy XVII  w.) - fundatora o?tarza g?ównego i dwóch bocznych oraz obraz Matki Bo?ej Szkaplerznej.
 
Budynek klasztorny ma kszta?t prostok?ta - murowany, pi?trowy, wzniesiony na miejscu drewnianego w latach 1712-1738, przebudowany w latach 1861-69, restaurowany w latach 1987-89 i w roku 1994. Klasztor po??czony jest z zakrysti? ko?cio?a poprzez przewi?zk? z bram?, dobudowan? w XIX w. U wej?cia na teren klasztoru, w latach 1987-89 wzniesiono dzwonnic?, w której umieszczono dzwon ufundowany przez okolicznych mieszka?ców.
  Do Sanktuarium nale?? jeszcze dwie osobne kaplice. Najwy?ej usytuowana, ponad klasztorem, na szczycie wzniesienia zwanego Jasn? Gór? (ok. 320 m) znajduje si? kaplica Matki Bo?ej Bolesnej, zbudowana w 1896/97 r. Kaplica stoi w miejscu pierwotnej kaplicy NMP i ko?ció?ka ?w. Krzy?a, wzmiankowanych w 1420 r. Ze wzniesienia roztacza si? pi?kna panorama doliny Strugu i okolicznych wzniesie?, m.in. na pó?nocy wida? pasmo Magdalenki, z charakterystyczn? grup? drzew, skrywaj?cych ko?ció?ek ?w. Magdaleny w Krasnem. Poni?ej - zbudowana w 1779 r. kaplica ?w. Anny z obrazem ?wi?tej namalowanym w XIX w., za któr? od 1894 r. jest zakonny cmentarzyk.
  Wypada jeszcze wspomnie? o?tarz polowy oraz kaplic? Krzy?a ?wi?tego, stoj?c? na pocz?tku alejki do cudownego ?róde?ka. Przy tym ?róde?ku, wed?ug legendy, mia?a si? pojawi? Matka Bo?a. ?ród?o ma bardzo dobr?, lekko mineralizowan? wod?, podobno pomocn? na wiele dolegliwo?ci. Opodal znajduje si? kapliczka-grota, zbudowana w latach 1896-97 z figur? Matki Bo?ej przywiezion? w tych?e latach z Lourdes.
Wi?cej informacji na temat Sanktuarium mo?na znale?? na stronach internetowych pod adresem http://www.borekstary.prv.pl

Opracowano na podstawie materia?ów Urz?du Gminy i Miasta Tyczyn oraz ksi??ki Barbary Samolewicz Tyczyn i okolice (PUW Roksana Sp. z o.o., Krosno 2003).

 

.: Zobacz także

Administracja
Atrakcje turystyczne
Beskid Niski
Informacja Turystyczna
Kolejki w?skotorowe
Media podkarpackie
Muzea
Parki i rezerwaty
Prezentacje Gmin i Powiatów
Roweromania
Szlaki turystyczne
Twierdza Przemy?l
Uzdrowiska
Zamki Podkarpacia
Zielone granice
ZZ Biegi
Podkarpackie
Bilety Autobusowe
Bilety Lotnicze RyanAir
Bilety Lotnicze WizzAir
Ciekawe linki! Zg?o?/Dodaj
Hej! Na Grzyby!
Jaki namiot?
Mapy, Mapa OnLine
O ikonie s?ów kilka
Tanie Bilety Lotnicze
Turystyczna Piosenka
Wyci?gi, warunki narciarskie, pokrywa, temp.
Zamek w ?a?cucie
Księga gości
Forum
Galeria zdjęć
Szukaj...
Apartamenty Rzeszów
Autokar Europa
Bieszczady
Jazda Konna, Konie
Mapa Podkarpacia
Og?oszenia Motoryzacyjne
Portal Rolniczy
Login:

Hasło:

Zapomniałem hasło

Oferty Agroturystyka | Apartamenty | Biura turystyczne | Domki letniskowe i wypoczynkowe | Hotele i Motele | O?rodki wczasowe i wypoczynkowe | Pensjonaty i Pokoje Go?cinne, Kwatery | Pola namiotowe | Przewodnicy i Piloci | P?ywalnie i Baseny | Restauracje i Gastronomia | Sanatoria | Schroniska | Sklepy sportowe i turystyczne | Stadniny koni | W?dkarstwo | Wyci?gi narciarskie | Wypo?yczalnie i inne us?ugi turystyczne | Muzea | Parki | Roweromania | Szlaki turystyczne | Zamki | Grzyby | Uzdrowiska
SERWISY WSPÓŁPRACUJĄCE
         
         
Jeżeli jesteś zainteresowany współpracą z nami napisz do nas.
Copyright © Podkarpacki Portal Turystyczny & kwiateek & gate.cd 2003 - 2021 Wszelkie prawa zastrzeżone
Czas generowania strony: 0.009 secs